Аюшиев Дандар Дампилович
| Дандар Дампилович Аюшеев | |
|---|---|
| Аюшын Дампилай Дандар | |
| |
| Гол мэдээсэл | |
| Түрэһэн үдэр | 4 (17) сентябриин 1910 оной |
| Түрэһэн газар |
|
| Наһа бараһан һара/үдэр | 1971 оной октябриин 18 (61 наһатай) |
| Наһа бараһан газар | |
| Эрхэтэнэй эрхын байдал | |
| Гүрэн | |
| Мэргэжэлнүүд | хүгжэмэй зохёолшо |
| Жанрнууд | оперо |
| Шагналнууд | |
Данда́р Дампи́лович Аюше́ев, Аюшын Дампилай Дандар ( 4 (17) сентябриин 1910 оной, Нуган[d], Буряадай АССР[d] түрэһэн — 1971 оной октябриин 18 (61 наһатай), Улаан-Үдэ наһа бараһан) — буряадай композитор, Буряадай АССР-эй арадай артист[1]. Дандар Аюшеев хадаа Жигжит Батуев ба Бау Ямпилов хоёртой хамта буряадай мэргэжэлтэ композиторска һургуулиин үндэһэ һуури табигшадай нэгэн болоно.
Намтар
Тэрэ 1910 оной сентябриин 4 (17) — до Эрхүүгэй губерниин Нуган нютагта (мүнөөнэй Түнхэнэй аймаг Буряад Орон түрэһэн юм. Бага наһаяа буддын шажанай дасан — Хэрэнэй дасанда үнгэргэжэ, оюун хүгжэмдэ һураһан юм. Тэндэ бишхуре гэжэ үндэһэтэнэй зэмсэг дээрэ наадахыень Хизаар орониие шэнжэлхэеэ ерэһэн композитор, этнограф П. М. Берлинский дурадхаһан юм.
Берлинскиин зууршалгаар Аюшеев 1932 ондо Дээдэ-Үдын урлалай техникумдэ һурахаяа ороо һэн. Һуралсалай үедэ найруулга соогоо бэеэ туршажа эхилээ, морин хуурнуудай үндэһэн оркестр байгуулаа. 1936—1938 онуудта Улаан-Үдэдэ радиодо хүгжэмэй редактораар хүдэлөө.
1938 ондо Р. М. Глиэрэй зүбшэлгөөр Свердловско консерваториин дэргэдэхи үндэһэтэнэй студида (М. П. Мусоргскиин нэрэмжэтэ Ураалай гүрэнэй консерватори) (профессор М. П. Фроловой класс) ороһон юм. 1943 ондо консерватори дүүргээд, Буряад ороноо бусаа һэн[2].
1946 онһоо 1963 он болотор РСФСР-эй композиторнуудай Холбооной Буряадай таһагай түрүүлэгшын тушаал эзэлжэ байгаа. Улаан-Үдын хүгжэмэй училищида багшалаа, улас соогоо хоорой хүдэлөөниие хүгжөөхэ талаар эдэбхитэйгээр ажаллаа.
1971 оной октябриин 18-да Улаан-Үдэдэ наһа бараһан юм.
Шагналнууд
- Ленинэй орден (24.12.1959);
- РСФСР-эй урлалай габьяата ажал ябуулагша (1953);
- Буряадай АССР-эй арадай зүжэгшэн (1963).
Зохёохы зам
Хүгжэм зохёогшын зохёохы баялиг дуунуудһаа эхилээд, оперын томо зурагууд хүрэтэр элдэб жанрнуудай 100 гаран бүтээл ородог[3]:
Хүгжэмэй театрта
- Оперо «Дарима», либр. Д. Аюшеевай (1945);
- Балет «Бато», либр. М. Арсеньевай (1946);
- Оперо «Побратимы» (Б. Майзельтэй сугтаа), либр. Н. Балдано (1958);
- Оперо «Братья», либр. Д. Аюшеевай ба А. Машистовай (1963);
- Оперо «Саян», либр. Д. Аюшеевай ба А. Машистовай (1967);
- Оперо «Саган-хатан», либр. Д. Улзытуевай (клавир) (1971);
Хүгжэм драматическа зүжэгүүдтэ
- «Тайшаагай ташуур» Х. Намсараевай (1945);
- «Зүрхэнэй шарха» Д-Р. Батожабай (1965);
Вокально-симфоническа
- Кантата, үгэнь Ц. Галсановай (1940);
- Кантата «Зүблэлтэ Буряад», үгэнь Ц. Галсановай (1957);
Симфоническа
- Сюита (1940);
- Симфони (1943);
- Увертюра «Драгоценный камень» (1944);
- Поэмэ «Утро в пионерском лагере» (1949);
- Поэмэ «Весна в колхозе» (1954);
- Увертюра «Молодёжная» (1955);
- Сюита «Таёжные песни» (1964);
- Поэмэ «Богатая долина» (1970);
Хүгжэм буряад оркестрнуудта
- «Сэлэнгэ» (Коллективна сюитын 3-дахи хуби, 1940);
- Рондо (1944);
- 4 сюитанууд (1944—1950 годы);
- Поэмэ «В долине Оронгоя» (1968);
Камерно-инструментальна
- Квартет (1944);
- Пьесы для струнного квартета (1946);
- «Хантарма» для скрипки и фортепьяно (1950).
Дурасхаал
2014 ондо Хангаловай нэрэмжэтэ Буряадай түүхын музейдэ композиторай зохёохы ажалда зорюулагдаһан үзэсхэлэн үнгэрөө[4].
2025 ондо Урлалай Колледждо Чайковскиин 115 жэлэй ойдо зорюулжа, Дандар Аюшеевэй дурасхаалта үдэшэ үнгэрөө[5].
Ажаглалтанууд
- ↑ Аюшеев Дандар - Soyol.ru - Культура и искусство Бурятии (ород хэлэн). soyol.ru. Дата обращения: 19 март 2026.
- ↑ Творческий вечер, посвященный 115-летию со дня рождения Дандара Аюшеева (ород хэлэн). Дата обращения: 26 март 2026.
- ↑ Колледж искусств им. П.И. Чайковского. К 95-летию колледжа: «Композиторы Бурятии». Дандар Аюшеев. art-college-baikal.ru. Дата обращения: 19 март 2026.
- ↑ Информационное агентство «Байкал Daily». В Улан-Удэ открылась выставка в честь композитора Дандара Аюшеева. baikal-daily.ru (30 июнь 2014). Дата обращения: 19 март 2026.
- ↑ Министерство культуры Республики Бурятия. В колледже в честь 115-летия Дандара Аюшеева прошел памятный вечер. Официальный портал органов государственной власти Республики Бурятия (31 октябрь 2025). Дата обращения: 19 март 2026.
Ном зохёол
- Куницын О. Д. Аюшеев // Композиторы Российской федерации. — М., 1981. — В. 1.
- Куницын О. Первый профессиональный композитор // Вершины. — Улан-Удэ, 2000. — № 3 (5).
- Куницын О. 90 лет со дня рождения композитора Д. Д. Аюшеева // Знаменательные и памятные даты по Бурятии на 2000 год: библиогр. указ. / Нац. б-ка Респ. Бурятия, отд. краевед. и нац. лит. — Улан-Удэ, 1999.
- Сентябриин 17 түрэһэн
- 1910 ондо түрэһэн
- Түнхэнэй аймагта түрэһэн
- Октябриин 18 наһа бараһан
- 1971 ондо наһа бараһан
- Улаан-Үдэдэ наһа бараһан
- Ленинэй орден зүүгшэд
- Мэдээжэ хүнүүд алфавидай ёһоор
- Хүгжэмшэд алфавидай гуримаар
- Ураалай консерватори дүүргэгшэд
- Буряадай АССР-эй арадай зүжэгшэд
- Баледэй композиторнууд
- Оперно композиторнууд
- Буряадай хүгжэмшэд
- КПСС-эй гэшүүд
- Улаан-Үдэдэ наhа бараһан
