Буряад Уласай үндэһэтэнэй номой сан
| Буряад Уласай үндэһэтэнэй номой сан | |
|---|---|
 | |
| 51°49′52″ с. ш. 107°34′54″ в. д.GЯO | |
| Гүрэн | |
| Хаяг |
 Улаан-Үдэ, 670000, Ербановай гудамжа, 4. |
| Байгуулагдаhан | 1881 он |
| Жаса | |
| Жасын бүридхэл | номууд, сэдхүүлнүүд, газетэ- сонинууд, албан ёһоной толилолгонууд, газар зүйн түһөө зурагууд (картанууд боло бусад. |
| Жасын хэмжүүр | 1,5 саяһаа дээшэ дансанууд |
| Веб-сайт | nbrb.ru |
 РУВИКИ.Медиа дахи Медиафайл | |
Буряад Уласай үндэһэтэнэй номой сан (ород хэлэн Национальная библиотека Республики Бурятия) — Буряадай эгээл томо мэдээсэлэй болон соёлой эмхи зургаан болодог болон Сибириин эгээл үнинэй номой сангуудай нэгэн, «Буряад Уласай соёлой уг баялигай онсо сэнтэй зүйл» гэһэн зэргэтэй,[1].
Номой сангай түүхэ
Дээдэ — Үдэ хотодо (Мүнөө-Улаан-Үдэ) түрүүшын хотын ниитын номой сан Дээдэ-Үдэ хотын уезднэ училищи даагша Никита Сергеевич Нелюбовай үүсхэлээр 1881 оной ноябриин 1-дэ байгуулагдаһан юм[2].
Түрүүшын жэлнүүдтэ номой сан хушуунай училищиин байшан соо оршодог байгаа. 9 сагһаа 12 саг болотор, үдэр бүриин 17 сагһаа 20 саг болотор, 11 сагһаа 14 саг болотор һайндэрэй үдэрнүүдтэ хүдэлөө. 1885 ондо номой сан 78 захигшадтай байгаа[2].
Номой сан хотын ажаһуугшадай хандибаар байгуулагдаа. Номой жасануудай үндэһэ һуури наймаашан Д. А. Меншиковэй бэлэглэһэн 732 боти номууд болон наймаашанай уг залгамжалагшадай бэлэг А. П. Лосевой болоо[2].
1885 онһоо Дээдэ-Үдэ хотын дүүмэ номой сан тэдхэлгэдэ жэлдээ 500 түхэриг табидаг болоо (урданайнь 250 түхэригтэй хамта). Номой жаса байн-байн ургажа, газетэ, журналнууд бэшэгдэжэ байгаа. Номой сан хотын соёлой ажабайдалай түб болоо[3].
1923 ондо-Буряад-Монголой АССР байгуулагдаһанай удаа номой сан можын түб номой сангай-коллекторэй (ЦОБК) зэргэтэй болоно.
1938 оной октябрь-можын номой сан Уласай ниитын номой сан боложо, Максим Горькиин нэрэ олгогдодог.
1965 ондо-жэшээтэ дүрим баталан абаһанай удаа номой сан Уласай эрдэмэй номой сан М. А. Горькийн нэрэмжэтэ гэжэ шэнээр нэрлэгдээ.
1991 ондо — 110 жэлэй ойдо Буряад Уласай Верховно Соведэй Президиумэй зарлигаар номой санда Буряад Уласай үндэһэтэнэй номой сангай зэргэ олгогдоо[1].
2009 ондо-бүхыдөө 3,2 мянган га.м² барилгын талмайтай номой сангай хуушан байшан һэльбэн шэнэлхэ ба шэнэ байшан бариха түсэл баталагдаа. Түсэл гурбан шата хараалаа: залгалаа барилга, шэнэ байшан барилга ба хуушан байшан һэльбэн шэнэлэлгэ[4][5].
2012 он-номой сангай түрүүшын ээлжээнэй һэльбэн шэнэлэлгэ үнгэргэгдөө: хуралдаанай танхимууд шэнэлэгдээ, жаса хадагалдаг газар мүнөө үеын түргэн хүдэлдэг тагуудаар хангагданхай.
2016—2020 онуудта шэнэ корпус, газар дорохи ном хадагалдаг газар ба хуушан байшанда шэлжэн оролго баригдажа байгаа.
2020 оной июниин 6-номой сангай долоон дабхар шэнэ байшанай нээлгэн болоо. Улаан-Үдын түб тээшэ хараһан харалгын талмай гэрэй орой дээрэ түхеэрэгдэнхэй. Шэнэ байшанда байрланхай: абонемент, каталогой зал, һуралсалай компьютерна класс, Юрэнхылэгшын Б. Н. Ельцинэй нэрэмжэтэ номой сангай региональна түб, тоо оньһожоруулгын хэлтэс ба хоморой номой таһаг[6].
2021—2024 онууд-хуушан корпусой һэльбэн шэнэлэлгэ бэелүүлэгдээ. Номой сан түүхын байшан болон мүнөө үеын долоон дабхар корпус нэгэдүүлһэн нэгэ үүргэтэ орон зай абаа[6].
Номой сангай жаса
Номуудай, сэдхүүлнүүдэй, сонинуудай болон бусад дансануудай жаса 1,5 саяһаа дээшэ хэһэг болоно, тэрэ тоодо 15 000 хоморой ба сэнтэй номууд. Суглуулбаринууд соо XVII—XVIII зуун жэлэй тон хоморой хэблэлнүүд хадагалаатай[6].
Ажал ябуулгын гол зорилгонууд: хизаар ороноо шэнжэлэлгын дансануудай, буряад хэлэн дээрэ дансануудай дүүрэн репертуар суглуулга ба хадагалалга, хизаар ороноо шэнжэлэлгын сэдэбүүдэй мэдээнүүдэй банк байгуулга[6].
Хэблэлнүүд
«Буряад орон: шухала удхатай, дурасхаалта үдэрнүүдэй литэ» — Үндэһэтэнэй номой сан 1961 онһоо хэблэгдэнэ. 2016 онһоо Буряад Уласай гүрэнэй архивтай суг бүридхэгдэнэ. Уласай түүхын шухала үйлэ хэрэгүүдые, элитэ хүнүүдэй ажабайдалһаа баримтануудые харуулна[6].
Сахим нөөсэнүүд
- «Бурятика» гэһэн сахим номой сан — 2005 ондо Москвада ЮНЕСКО-гой бюротой грантын түсэлэй хэмжээндэ байгуулагдаа. Буряадай түүхэ соёлой талаар тоо оньһожоруулагдаһан дансануудтай[7].
- «Байгал Lake» мэдээсэлэй портал-номой сан 2005 онһоо дэмжэгдэнэ[6]
Мэдээжэ хүдэлмэрилэгшэд
- Н. С. Нелюбов (1847-?) — номой сангай үндэһэ һуури үүсхэгшэ, тэрэнэй түрүүшын хүтэлбэрилэгшэ;
- Д. А. Меншиков (1838 -?)- номой 732 ботиин номой санда бэлэг ороһон наймаашан;
- А. П. Лосев (1830—1884) — наймаашан, тэрэнэй уг залгамжалагшад номой санда номой суглаа дамжуулдаг байгаа;
- М. П. Осокина — (1946—2018) — Буряад Уласай соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ, "Буряад Уласай Үндэһэтэнэй номой сан: сагай туршалга " гэһэн согсолбори зохёогшо;
- Базарова, Дарима Васильевна — Үндэһэтэнэй ба хизаар ороноо шэнжэлэлгын дансануудай Түбые даагша.
- Людмила Владимировна Гармаева — Буряад Уласай үндэһэтэнэй номой сангай захирал 2016- 2024 он болотор
- Аюна Владимировна Дашанимаева — номой сангай захирал 2024 онһоо мүнөө болотор.
Ажаглалтанууд
- ↑ 1 2 Энциклопедия Республики Бурятия / Национальная библиотека Республики Бурятия / гл. ред. В. В. Намсараев. — Улан-Удэ: БНЦ СО РАН, 2011. — Т. 2. — С. 412, 413.
- ↑ 1 2 3 Очерки истории культуры Бурятии / под ред. Ш. Б. Чимитдоржиева.. — Улан-Удэ: БНЦ СО РАН, 2006. — Т. 1. — С. 284—286.
- ↑ Забайкалье: историко-краеведческий альманах // Верхнеудинская городская общественная библиотека. — Улан-Удэ, 2004. — С. 58—62.
- ↑ Постановление Правительства Республики Бурятия от 14.09.2009 № 342 «О реконструкции зданий Национальной библиотеки Республики Бурятия»
- ↑ Государственная программа Республики Бурятия «Развитие культуры» (2011—2024 гг.)
- ↑ 1 2 3 4 5 6 История библиотеки (ород хэлэн). Национальная библиотека Республики Бурятия. Официальный сайт. Дата обращения: 24 апрель 2026.
- ↑ Электронная библиотека «Бурятика» (ород хэлэн). Сайт «Всё о культуре и искусстве Бурятии» (7 июнь 2014). Дата обращения: 24 апрель 2026.
Ном зохёол
- Каталог книг Верхнеудинской городской общественной библиотеки к 1 января 1888 г. — Иркутск: Типография Штаба Иркутского военного округа, 1888.
- Каталог Верхнеудинской городской общественной библиотеки. — Верхнеудинск: Тип. А. К. Кобылкина, 1911.
- Республиканской научной библиотеке им. М. Горького — 100 лет. — Улан-Удэ : Бурят. кн. изд-во, 1983.
- Национальная библиотека Республики Бурятия: испытание временем : cб. ст. / М-во культуры и массовых коммуникаций РБ, Нац. б-ка РБ; сост. М. П. Осокина. — Улан-Удэ : Изд-во ОАО «Республиканская типография», 2006. — 200 с.: ил.