Шангина Юлия Павловна

Юлия Павловна Шангина
Түрэһэн һара үдэр	1912 оной мартын 11(1912-03-11)
Түрэһэн газар	Кутулик[d], Усть-Ордагай Буряадай автономито тойрог, Оросой Холбоото Улас
Наһа бараһан һара үдэр	1990 оной мартын 30(1990-03-30) (78 наһатай)
Наһа бараһан газар	Улаан-Үдэ, РСФСР, Зүблэлтэ холбоото улас
Хамаадал	Оросой Эзэнтэ гүрэн   СССР
Мэргэжэл	Театрай зүжэгшэн
Эдэбхитэй жэлнүүд	1932―1980-аад онуудта
Театр	Х. Н. Намсараевай нэрэмжэтэ буряад драмын театр
Шагналнууд	Буряадай АССР-эй арадай зүжэгшэн Буряадай АССР-эй габьяата зүжэгшэн

Юли́я Па́вловна Ша́нгина (1912 оной мартын 11(1912-03-11), Кутулик^[d], Усть-Ордагай Буряадай автономито тойрог түрэһэн — 1990 оной мартын 30(1990-03-30) (78 наһатай), Улаан-Үдэ наһа бараһан) ― зүблэлтын театрай зүжэгшэн, Буряадай АССР-эй габьяата зүжэгшэн (1946), Буряадай АССР-эй арадай зүжэгшэн (1957), РСФСР-эй габьяата зүжэгшэн (1968), Буряадай гүрэнэй Х. Намсараевай нэрэмжэтэ академическэ драмын театрай зүжэгшэн 1932 онһоо.

Намтар

1912 оной мартын 11-дэ Кутулик нютагта (мүнөө үеын Алайрай аймагай, Усть-Ордын Буряадай тойрогой, Эрхүү можын дэбисхэр дээрэ) түрөө.

Кутулик найман жэлэй һургуули дүүргээ. 1930 ондо Дээдэ ― Үдэ хотодо (мүнөө — Улаан-Үдэ) Буряадай урлалай техникумдэ һурахаяа ороо һэн. Хожомынь нэгэ интервью соогоо Шангина хэлээ һэн:

«Багшанарнай өөрынгөө хэрэгэй дархашуул байгаа, — гэжэ Юлия Павловна дурсана — Бидэ тэдээнһээ ехэ юумэ һураабди. Урлалай Байшанай студида 17-18 наһатайшуул ерэжэ, театр тухай юушье мэдээгүй байгаа ха юмбибди. Режиссер Е. П. Просветовэй хүтэлһэн зүжэгшэнэй уран шадабариин хэшээлнүүд, зүжэгшэд В. А. Арбенин, М. Н. Святская, биомеханикын хэшээлнүүд Б. М. Туфа ехэ һонирхолтой байгаа».

—

Техникум дүүргээд, Юлия Шангина Буряад драмын театрта алба хэжэ эхилээ, тэрэнэй тайзан дээрэ ажалайнгаа эхиндэ олон ба элдэб түсэбтэй рольнуудта наадаа: Галиие — «Зоригто аймхай» В.Смолян ба И. Штока, Наташые — «Гайхамшагта хайламаг» В. Киршоной, Катиие — Николай Погодиной «Падь Серебряная», Буряадай хубисхалша «Оюун Билиг» Петр Дамбиновай нэрэтэ зүжэгтэ, Сониие — «Шел солдат с фронта» Валентин Катаевай. Классикын шэглэлэй зүжэгүүдтэ наадаа: Дорина — Мольерэй «Тартюф», Красавина — Александр Островскиин «Бальзаминовай гэрлэлгэ», Титани — Уильям Шекспирэй «Зунай һүниин зүүдэн» болон бусад олон. Эдэ рольнуудта амжалта ехэнхидээ Шангинагай гайхалтай шэг шарай шиидхэдэг байгаа — дунда зэргэһээ дээшэ, гулдагар, нугархай, зүб шарай, хурса нюдэн. Саашань С.Третьяковай мадам де Брюшель «Рычи, Китай!» гэһэн зүжэгтэ, Ю. Яновскиин «Думе о Британке» гэһэн зүжэгтэ ялас гэмэ муу дүрэтэй Клеопатра. Түрүүшын үедэ театрай труппада эрэшүүл дуталдаа. Тиин олоной үзэгдэлнүүдтэ гү, али зарим хэһэгүүдтэ бүһэтэй зүжэгшэдые эхэнэрнүүд һэлгэхэ баатай болодог һэн. Тиигэжэ Юлия Шангинада Базар Барадинай ба Д.Намжилонай «Жэгдэн» зүжэгтэ (1933 ондо түрүүшын найруулга) хоёр нютагайнь үбгэдэй нэгэн болохо Үбгэн Субанай роль даалгагдаба.

Шангинагай театральна рольнуудай галерейдэ Кабаниха онсо һуури эзэлнэ. Нэгэдэхеэр, энэ актрисын ехэ аза талаан байгаа. Хоёрдохёор, Александр Островскиин «Аадар» гэһэн найруулга театрай эрхим ажалнуудай нэгэн, классическа репертуар шудалха мэдээжэ шата болоо.

Буряад театр 40-өөд онуудта ород режиссернуудай зохёохы ажалтай хабирсалдаад, дайнай жэлнүүдтэ гурбан жэл тухай Улаан-Үдэ хотодо Харьковай театр нүүлгэн байрлаһан байгаа. Ю.Шангина болон тэрэнэй суг ажаллагшад ород тайзанай дархашуулһаа дүршэлдэ һураа, зариманиинь К. С. Станиславскийтай хүдэлһэн байгаа. Юлия Павловна «Гурбан эгэшэ дүүнэр», «Дворянское гнездо», «Анна Каренина» гэһэн зүжэгүүдые хаража, В. М. Аристовай Харьковай театрай залуу зүжэгшэдтэй студиин хэшээлнүүдтэ ябаа. Энэ найруулагшатай һүүлдэ мүнөө үеын буряад басаган Долгорой дүрэ Г. Цыдынжаповай «Снайпер» гэһэн зүжэгтэ наадаһан байгаа.

1946 ондо Шангина «Буряадай АССР — эй габьяата зүжэгшэн», харин 1957 ондо «Буряадай АССР-эй арадай зүжэгшэн» гэһэн хүндэтэ нэрэ зэргэ олгогдоо һэн.

Юлия Павловна 1951 ондо «Пржевальский» гэһэн фильмдэ монголой гэрэй эзэнэй (титрнүүдтэ үгы) һамган боложо наадаа һэн.

Театртаяа хамта 1959 ондо Москвада үнгэрһэн буряадай искусство болон литературын хоёрдохи декадада хабаадалсаа һэн. Шангина табанһаа дүрбэн зүжэгтэ сүлөөгүй байгаа. Бага театрай тайзан дээрэ Хатан Тугоуховагай «Ухаанһаа болоһон Уйдхар» соо, Наталья Дружининагай — «Барометр шуурга харуулна» Даширабдан Батожабайн, Фань-И в «Хара Һалхин» Цао Юя, хүгшэн Бальжима — «Үүринэр» Б.Пурбуевай. Бүхы рольнуудынь мэргэжэлэй талаар үндэр, болбосоронги шадабариин тамгаар тэмдэглэгдэһэн юм.

1970-аад онуудаар хэдэн һонирхолтой рольнуудые наадажа, театртаа 40 гаран жэлдэ үгэһэн хүнэй эсэһэн мүр сараашье тэрэнэй бэлиг шадабарида үгы гэжэ гэршэлээ. Иимэл даа Сэрэгэй врач Марья Игнатьевна Салынскиин Афанасий «Барабанщица» соо, Фемида — «Не бросай огонь, Прометей!» Мустай Карима. Дэлхэйе бүхы юумэ ойлгодог нюдөөр хаража байһан гайхалтай уярма, сэсэн наһатай хоёр эхэнэрэй рольнуудые онсо тэмдэглэлтэй — энэ Василий Шукшинай «Беседы при ясной луне» соо Отавиха болон Максим Горькиин «Последние» соо няня Федосиягай гээд хоёр дүрэ.

1990 оной мартын 30-да Улаан-Үдэдэ наһа бараа.

Нэрэ зэргэнүүд

• РСФСР-эй габьяата зүжэгшэн (1968);
• Буряадай АССР-эй арадай зүжэгшэн (1957);
• Буряадай АССР-эй габьяата зүжэгшэн (1946).

Ажаглалтанууд

Ном зохёол

• Валентина Бабуева, театрай музейн даагша, Буряадай болон Оросой соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ, культурологиин кандидат. «Шангина Юлия Павловна».