Уладаева Цыремжэ Уладаевна

Цыремжэ Уладаевна Уладаева
Цыремжэ Уладаевна Уладаева
	Уладайн Сэрэмжээ
Түрэһэн һара үдэр	1932 оной декабриин 17
Наһа бараһан һара үдэр	1999 оной декабриин 14 (66 наһатай)
Хамаадал	СССР ; Орос гүрэн
Мэргэжэл	Театрай зүжэгшэн, дуушан
Эдэбхитэй жэлнүүд	1952―1999
Театр	Хуса Намсараевай нэрэмжэтэ Буряадай драмын театр
	Народная артистка Бурятской АССР
	Заслуженная артистка Бурятской АССР

Цыремжэ́ Улада́евна Улада́ева (1932 оной декабриин 17(1932-12-17) түрэһэн — 1999 оной декабриин 14(1999-12-14) (66 наһатай) наһа бараһан) — совет буряад театрай зүжэгшэн, Буряадай АССР-эй габьяата зүжэгшэн (1973), Буряадай АССР-эй Арадай зүжэгшэн (1975), Оросой Холбооной Габьяата зүжэгшэн (1994), Х. Намсараевай Буряадай гүрэнэй драмын академическэ театрай зүжэгшэн 1952 онһоо^[1].

Намтар

С. У. Уладаева 1932 оной декабриин 17-до Хэжэнгын аймагай зүүн урда буланда оршодог Загаһата гэжэ баян дэлгэр нютагта малшан айлай гэр бүлэдэ түрэһэн юм. Гал могой 1941 ондо Чесанын эхин шатын һургуулида ороһон юм. 1949 ондо Чесанын дунда һургуули амжалтатай дүүргээд, нютагайнгаа эмнэлгын газарта (медпункт) ажалайнгаа намтар эхилээ һэн.

1950-яад онуудай эхеэр нүүдэл Буряад театр залуу артистнарта тон хэрэгтэй байһан, тиимэһээ энэ театрай ахамад режиссер Цырен Шагжин колхозой уран һайханай самодеятельностиин зүжэгүүдые, тоглолтонуудые хаража, Буряад Орон соогуураа ябаа. 1952 ондо тэрэ Хэжэнгын аймагта хонгёо һайхан сопрано хоолойтой дууша Цыремжээе олоо һэн. Бэлигтэй хабаадагша эхэнэр театрта уригдажа, аяар 1952 оной сентябрь һарада Уладаева Буряад драмын театрай артистаар албан ёһоор ажалда абтаһан байна. Тусхай һуралсалгүй аад, түрэлхиин ялас гэмэ онсо шэнжэтэй элбэгээр үршөөгдэһэн арбан юһэтэй басаган мэргэжэлтэ урлалай замда гараа. Хожомынь тэрэ РСФСР-эй Арадай артист Фёдор Сахировай найруулһан театральна студи дүүргээ һэн^[2].

Уладаева Буряадайнгаа арадай хэлэ, ёһо заншал, ёһо заншал һайн мэдэхэ, олониитэдэ түрүү һууринуудые абаһаар лэ эзэлээ. Мэргэжэлтэ тайзан дээрэ тэрэнэй эгээл түрүүшын роль хадаа Карло Гольдониин «Хоёр эзэдэй зараса» гэһэн зүжэгтэ Эсмеральдина байгаа.

Театрай рольнуудта жаргал эдлэхэ эрхэеэ хамгаалһан арад зоной юрын басагадай дүрэнүүд илангаяа дүтөөр һанагдадаг һэн. Эгээл тэрэ түрүүшын рольнуудай дунда 1956 ондо Жамсо Тумуновай пьесээр адли нэрэтэй зүжэгтэ «Сэсэгма» роль гүйсэдхэхэ шадабаряараа, «Далан худалч» Соо «Тунгалаг» Ч. Ойдобой (1965), Александр Грибоедовэй «Ухаанһаа болоһон Уйдхар» соо «Лизанька» (1957) онсо шалгараа.

Соёлмын «Буряадай Джульетта» гэһэн шүлэглэмэл дүрэ РСФСР-эй Арадай зүжэгшэн ба драматург Чойжи-Нима Гениновэй «Соёлмаа, Баташулуун» гэһэн романтическа трагедидэ 1963 ондо байгуулһан юм. Цырен Галзутович Шагжинай пьесээр 1954 ондо табигдаһан «Будамшуу» зүжэгтэ Гэрэлэй дүрэ актрисын тайзанай ажабайдалда эгээл ялагар тологор дүрэнүүдэй нэгэн болоо һэн. Энэл зүжэг өөрөө буряад театрай бүхы түүхэдэ эрхимүүдэй нэгэн гэжэ зүй ёһоор тоологдодог. Анха түрүүшынхиеэ автор өөрөө тайзан дээрэ табигдаһан, гадна зүжэгтэ гол роль гүйсэдхэһэн «Будамшуу» олон арбаад жэлэй туршада театрай репертуарта батажаа, ойн баярайнь 1000-дахи харалганшье болоо.

Уран шүлэгэй дүрын хажуугаар Ц.Уладаева жэнхэни шэнжээрээ, сэхэ зангаараа дура татадаг эхэнэрэй арадай үльгэр жэшээ байгуулһан юм. Эдир хонишон Гэрэл эгээл хэсүү үе сагуудташье мэдэрэлэй гадаада шэнжэ харамнадаг, эшэмхэй болотороо даруу зантай, аха захатанаа хүндэлдэг. Теэд энэнь досоогоо һула, ахир гэһэн удхатай бэшэ. Мэдэрэлэй бүхы энхэрэл ба абари зангай хүсые героиня дуунууд соо адхадаг байгаа, тэдэ заримдаа рольой текстһээ ехээр харуулха аргатай байгаа. Драматическа нааданай иимэ ниилэлгэ арадай гүйсэдхэхы заншалай угһаа болоно, тэндэ дуулалга ба үгэ, дуулалга ба үйлэ хубаагдашагүй бүхэли байгаа. Соёлма, Гэрэл, Сэсэгма геройнуудай дүрэнүүдээр зүжэгшэн үндэһэн эхэнэр хүнэй абари зангые эрхим үзэгдэлнүүдээрнь баталдаг байгаа. Бэлигтэй залуу зүжэгшэн Сэрэмжээ Уладаева Сэсэгмаа, Соелмаа, Гэрэл гурбанай дүрэнүүд дээрэ хүдэлхэдөө Буряад уласай үндэһэ яһатанай залуу эхэнэрэй шэнжэ түхэл болон абари зан гээшые ехэ һонирхолтойгоор, сагайнгаа эрхэ байдалһаа дулдыдажа шэнэ амисхаал оруулжа, өөрын хараа бодолтойгоор бэелүүлээ "- гэжэ, театр шэнжэлэгшэд онсолон тэмдэглэһэн байдаг.

— ^[3]

Д-Р. Батажабайн «Урбаанай уршагта ябадалнууд» гэжэ зүжэгтэ Балмын дүрэ, Ц. Галановай «Гурбан нарһад» гэжэ зүжэгтэ Хандамын дүрэ, Ч. Ойдовой «Далан худалша» гэжэ зүжэгтэ Тунгалагай дүрэ, Б-М. Пурбуевай «Сасуутан» гэжэ зүжэгтэ Рыгзэмаагай дүрэ гээд, саашань тоолохо болоо һаа, барагдашагүй олон, ялас гэмэ дүрэнүүд хойно хойноһоо таһалгаряагүйгөөр һубаринад. Уладаева набтархан бэетэй, хэбэрэг бэетэй, тоомгүй, хүүгэдэй рольнуудые илангаяа һайнаар гүйсэдхэхэ арга олгоһон: Афанасий Салынскиин «Барабанщицада» — Сашка, Аркадий Гайдарай «Р.В. С.» — Жиган. Харин шог ёгто рольнуудые гүйсэдхэлгэ зүжэгшэндэ үнэн арадай болохо арга олгоо. Актрисын һүүлшын рольнуудай дунда Флорид Буляковай «Хүгшэдүүд хадамда гараа» гэһэн трагикомическа зүжэгтэ — Авдотьягай роль тон горитой нүлөөтэй байгаа юм.

Цыремжа Уладаева Буряад уралигай түүхэдэ ганса драматическа зүжэгшэн бэшэ, мүн һайхан дуушан боложо ороо. Тэрэ ород болон буряад арадай дуунуудые, монгол болон совет композиторнуудай дуунуудые гансаараа ялас гэмээр гүйсэдхэдэг һэн. "Буряадай телерадиокомпаниин жасануудта Үндэһэн хүгжэмэй соёлой алтан жасада ороһон, «Баян талын аянга» гэһэн программада гүйсэдхэһэн дуунуудай тэмдэглэлнүүд хадагалаатай байдаг^[4]. Бэлигтэй зүжэгшэн Содном Будажаповтай хамта дуулаһан «Хаанахинайл ааб?» гэжэ дууниинь буряадай радиогай алтан жасада хадаглагдажа, «Баян талын аялга» гэжэ радиожурналда мүнөөшье зэдэлжэ, шагнагшадай сэдьхэл зүрхые хүлгүүлжэ, урма баяр түрүүлһэн зандаа ха юм. 1959 ондо Москвада Үнгэрһэн Буряад литература болон искусствын хоёрдохи декадада хабаадаһан байгаа. 1969, 1976 онуудта Москвада, мүн Хальмагай АССР-тэ театрай гастрольдо хабаадаһан юм. Театртаяа хамта 1965, 1972, 1978 онуудта Монгол орон руу гастрольдо гараһан юм. Буряадай театральна искусствын хүгжэлтэдэ ехэ хубитаяа оруулһанайнгаа түлөө Цыремжэ Уладаевна Уладаева 1973 ондо «Буряадай АССР-эй габьяата зүжэгшэн», 1975 ондо «Буряадай АССР-эй Арадай зүжэгшэн», 1994 ондо «Оросой Холбоото Уласай габьяата артистка» гэһэн хүндэтэ нэрэ зэргэнүүдтэ хүртэһэн юм. «За трудовое отличие» гэһэн медаляар шагнагдаа (1960).

Түрэл Буряад театртаа 47 жэлээ зорюулжа, 1999 оной декабриин 14-дэ Улаан-Үдэдэ наһанһаа нүгшөө.

Ажаглалтанууд

↑ Уладаева Цыремжэ (неопр.). Дата обращения: 23 декабрь 2025. Архивировано 2 апрель 2022 года.
↑ Бурханһаа заяагдаһан бэлиг (ород хэлэн). minkultrb.ru. Дата обращения: 23 декабрь 2025.
↑ Комедийное амплуа Сэрэмжэ Уладаевой (неопр.). Дата обращения: 23 декабрь 2025. Архивировано 2 апрель 2022 года.
↑ Каталог Советских пластинок. Уладаева Цыремжэ (ород хэлэн). records.su. Дата обращения: 23 декабрь 2025.

Ссылкэнүүд

Уладаева Цыремжэ (ород хэлэн).

[автоссылка1-1] Уладаева Цыремжэ (неопр.). Дата обращения: 23 декабрь 2025. Архивировано 2 апрель 2022 года.

[2] Бурханһаа заяагдаһан бэлиг (ород хэлэн). minkultrb.ru. Дата обращения: 23 декабрь 2025.

[3] Комедийное амплуа Сэрэмжэ Уладаевой (неопр.). Дата обращения: 23 декабрь 2025. Архивировано 2 апрель 2022 года.

[4] Каталог Советских пластинок. Уладаева Цыремжэ (ород хэлэн). records.su. Дата обращения: 23 декабрь 2025.

[1]

[2]

[3]

[4]