Сыдеев Валерий Манзаракшеевич

Сүлөөтэ Нэбтэрхы Толи — Википеэдиһээ
Валерий Манзаракшеевич Сыдеев
Заслуженный тренер России Валерий Сыдеев.jpg
Хубиин мэдээсэл
Хүйһэнэй илгаа эрэ хүн
Гүрэн
Түрэһэн үдэр 1946 оной сентябриин 1(1946-09-01)
Түрэһэн газар
Наһа бараһан һара үдэр 2017 оной декабриин 26(2017-12-26) (71 наһатай)
Наһа бараһан газар
Шагналнууд ба медальнууд
Тамирай хүндэтэй зэргэнүүд
Знак «Заслуженный тренер России»

Вале́рий Манзаракше́евич Сыде́ев (1946 оной сентябриин 1(1946-09-01), Галбай[d], Буряадай АССР[d] түрэһэн — 2017 оной декабриин 26(2017-12-26) (71 наһатай), Улаан-Үдэ наһа бараһан) — сүлөөтэ барилдаагаар һоригшо, Оросой Холбоото Уласай габьяата һоригшо.

Намтар

Сүлөөтэ барилдаагаар орос гүрэнэй һоригшо, Оросой габьяата һоригшо[1].

Долоон үхибүүдэй ахань байхадаа, бага балшар наһанһаа аха, эгэшэ дүүнэрээ хүмүүжүүлдэг байһан. Һургуулиин байхадаа, барилдаанай секцидэ бэеэ һорижо, хүбүүдэй дунда Буряадай хоёр дахин чемпион боложо, Ростов на Дону хотодо «Урожай» гэһэн Россоведэй мүрысөөндэ табадахи һуури эзэлээ[2].

Дунда һургуулияа 1966 ондо дүүргээд, Буряадай гүрэнэй багшанарай дээдэ һургуулиин (ород) (бур. физикэ-тоо бодолгын таһагта орожо, 1971 ондо дүүргээ.

Түрэл аймагтаа бусаад, Толтой һууринай дунда һургуулида тоо бодолгын багшаар хүдэлөө[1].

Зүблэлтын Армиин зэргэдэ татагдажа, Красноярскын хизаарта албан үнгэрөө һэн. Сэрэгэй частиин командовани хүдэлмэрилэгшэдые тамирай бэлэдхэлэй түлөө харюусагшаар томилогдоо һэн[3].

Сэрэгэй алба хэһэнэй удаа Түнхэнэй хүүгэдэй-эдиршүүлэй тамирай һургуулида сүлөөтэ барилдаагаар һоригшо-багша болоо.

Улаан-Үдэ зөөжэ ерээд, ДЮСШ-7-до һоригшын ажал үргэлжэлүүлээ. 1976 ондо сүлөөтэ барилдаагаар ахалагша һоригшо-багшын тушаалда томилогдоо һэн.

Хүүгэдэй һоригшоор хүдэлхэдөө, сүлөөтэ, греко-римскэ болон үндэһэн барилдаагаар, мүн самбо барилдаагаар ажаллаа. Сүлөөтэ барилдаагаар буряадай чемпионадта абарга боложо, хоёр дахин мүнгэн медальда хүртэһэн, греко-римскэ түхэлэй барилдаагаар буряадай чемпионадуудта шангай һуури эзэлһэн, самбо барилдаагаар Буряадай чемпионадта мүнгэн медальда хүртэһэн, Уласай Сурхарбануудта оло дахин шангай һуури эзэлһэн намтартай[3][1].

Валерий Сыдеев 2017 оной декабриин 26-да хүндэ удаан үбшэлһэнэй удаа наһанһаа нүгшөө[4].

Һоригшын ажалай дэбжэлтэ

СССР-эй болон Оросой тамирай хэдэн арбаад мастернуудые элдэб түхэлэй барилдаагаар, уласхоорондын классай тамирай табан мастернуудые, Оросой тамирай гурбан габьяата мастернуудые хүмүүжүүлээ. Тэрэнэй шабинар саашадаа Ород Гүрэнэй болон Буряадай суглуулагдамал командануудай һоригшод болоо, тэдэнэй дүрбэниинь «Оросой Холбоото Уласай габьяата һоригшо» гэһэн хүндэтэ нэрэ зэргэтэй.

Мүн бэеын хизаарлагдамал арга боломжотой хүнүүдтэй хүдэлөө. Сурдоолимпиин наадануудай илагшадые, шэхэ хатуу болоһон тамиршадай дунда Европын болон дэлхэйн чемпионуудые бэлдээ, тэдэнэй тоодо — Андрей Захряпин, Оросой спортын габьяата мастер, Сурдоолимпиин наадануудай дүрбэ дахин чемпион[5].

Муу байдалтай гэр бүлэнүүдэй хүүгэдые ба хуулиин наһа гүйсөөгүйшүүлэй хэрэгүүдэй талаар комиссида бүридхэлдэ абтаһан эдиршүүлые тамирта һонирхуулжа, эдэбхитэй хабаадуулаа[1].

Ниитэ ажабайдал

1990-ээд онуудаар «Эрын Гурбан Наадан» гэһэн үндэһэн тамирай һайндэр һэргээжэ, хабаадагшад үндэһэн барилдаагаар, мори урилдаагаар болон һур харбалгаар урилдана[1].

Тамирай журналистика хэдэг байгаа: тамиршадай бэлэдхэл, илалтанууд тухай бэшэдэг, буряад орондо спортын хүгжэлтын асуудалнуудые тодорхойлон харуулдаг һэн. СССР-эй болон Оросой сэдгүүлшэдэй Холбооной (ород) (бур. гэшүүн «Журналистын ниигэмэй үмэнэ габьяатай байһанай түлөө» гэһэн тэмдэгээр шагнагданхай[2].

Шагналнууд ба зэргэнүүд

  • Оросой габьяата тренер;
  • Буряадай габьяата һоригшо;
  • Буряадай физкультурын габьяата хүдэлмэрилэгшэ;
  • «Улаан-Үдэ хотын үмэнэ габьяа» гэһэн хүндэтэ тэмдэг;
  • Оросой хүндэтэ динамовец;
  • СССР эй гэгээрэлэй министерствын хүндэлэлэй грамота;
  • «РСФСР-эй арадай гэгээрэлэй Отличник» гэһэн хүндэтэ тэмдэг;
  • Түнхэнэй аймагай хүндэтэ эрхэтэн[1][6].

Дурасхаал

  • «Орос гүрэнэй Эрхим хүнүүд» гэһэн энциклопедидэ оруулагданхай (2010)[1];
  • 2018 оной ноябриин 29-дэ Улаан-Үдэ хотын һунгамалнуудай зүблэлэй 46 сесси дээрэ Валерий Манзаракшеевич Сыдеевэй нэрэмжэтэ 7-дохи олимпиин халаанай Тамирай һургуулида олгохо тухай шиидхэбэри абтаһан байна[7];
  • 2025 ондо Буряад Орондо Валерий Сыдеевэй дурасхаалда зорюулагдаһан барилдаанай мүрысөөн үнгэрөө[8].

Бүлэ

Һамган — Мэдэгма Жанаевна Цыренова (1974 онһоо);

Гурбан хүбүүд: хүбүүд Чингис (1975 оной) и Баир (1977 оной), басаган Туяна (1982 оной)[9]. Хүбүүниинь Баир Валерьевич Сыдеев — барилдаанай һоригшо, Буряадай габьяата һоригшо юм[10].

Ажаглалтанууд

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Сыдеев Валерий Манзаракшеевич (ород хэлэн). cbs-kyren.bur.muzkult.ru. Дата обращения: 18 май 2026.
  2. ↑ 1 2 Номер один. Именем тренера(неопр.). gazeta-n1.ru. Дата обращения: 8 май 2026.
  3. ↑ 1 2 В Бурятии поделились воспоминаниями о скончавшемся тренере Валерии Сыдееве. Дата обращения: 8 май 2026. Архивировано 26 декабрь 2017 года.
  4. ↑ "В Бурятии сегодня ночью умер заслуженный тренер России Валерий Сыдеев". 2026-05-08. 
  5. ↑ Прославленный бурятский борец Андрей Захряпин продолжит спортивную карьеру. Дата обращения: 8 май 2026. Архивировано 26 декабрь 2017 года.
  6. ↑ Сыдеев Валерий Манзаракшеевич (ород хэлэн). Тункинская ЦБС. Дата обращения: 8 май 2026.
  7. ↑ В Улан-Удэ спортивной школе будет присвоено имя Валерия Сыдеева. Дата обращения: 8 май 2026. Архивировано 28 февраль 2019 года.
  8. ↑ "В Бурятии прошел турнир по борьбе, посвященный памяти Заслуженного тренера России Валерия Сыдеева". 2026-05-08. 
  9. ↑ "Скончался заслуженный тренер России Валерий Манзаракшеевич Сыдеев". 2026-05-08. 
  10. ↑ shadrina.n. "В Бурятии прошел отбор на первенство ДФО по борьбе - Телекомпания "Мир – Байкал"", 2025-11-24. 2026-05-08. 
"https://bxr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Сыдеев_Валерий_Манзаракшеевич&oldid=368974" хуудаһанһаа абтаһан