Зүблэлтын арадай геноцид

Сүлөөтэ Нэбтэрхы Толи — Википеэдиһээ
Зүблэлтын арадай геноцид
Вермахтын сэрэгэй алба хаагшадай хамтын гэрэл зураг. Һургуулиин самбар дээрэ «Ород хүн бидэнэй ажаһуухын тула үхэхэ ёһотой» (нем. Der Russe muß sterben, damit wir leben). Бряниин можо, 1941 оной октябриин 2
Вермахтын сэрэгэй алба хаагшадай хамтын гэрэл зураг. Һургуулиин самбар дээрэ «Ород хүн бидэнэй ажаһуухын тула үхэхэ ёһотой» (нем. Der Russe muß sterben, damit wir leben). Бряниин можо, 1941 оной октябриин 2
Зэбсэгтэ зүрилдөөн Эсэгэ Ороноо Хамгаалгын агууехэ дайн
Газар
Хронологи
Хаһа 1941 оной июниин 22 – 1945 оной май
Гол үйлэ ушарнууд РСФСР-эй дэбисхэр дээрэ совет арадай геноцид,
Белорус ССР-эй дэбисхэр дээрэ совет арадай геноцид,
Украин ССР-эй дэбисхэр дээрэ совет арадай геноцид,
ССР-Литовско ССР-эй дэбисхэр дээрэ совет арадай геноцид,
Латвиин ССР-эй дэбисхэр дээрэ совет арадай геноцид
Эстониин ССР-эй дэбисхэр дээрэ совет арадай геноцид,
Молдавиин ССР-эй дэбисхэр дээрэ совет арадай геноцид,
Карел-Финн ССР-эй дэбисхэр дээрэ совет арадай геноцид
геноцидһаа хохидогшод
Хохидогшод славянууд, еврейнүүд, сэгээнүүд
Хохидогшодой тоо 13 сая гаран хүн
Геноцидэй арганууд Олониие алалга
Хүнүүдэй олоор хосорхо эрхэ байдал зорюута байгуулга
Ехэ бүлэг зониие баалалтаар нүүлгэлгэ
Хүсэлэлгэ
Ниигэмэй оршон хангалгын
Геноцидэй түлөө харюусалгата зон
Геноцидые эмхидхэгшэд Нацис Германи
Геноцидые эмхидхэгшэд Айнзацгруппанууд
СС-эй сэрэгүүд
Вермахт
Аюулгүйн албан
Румыниин Хаанта Уласай Сэрэг
Румыниин Хаанта Уласай Жандармери
Венгри Хаанта Уласай Сэрэг
Итальян хаанта арми
Финляндиин хамгаалгын хүсэнүүд
коллаборантнууд
Хуулита сэгнэлтэ
Геноцидэй баримтануудые мүрдэһэн зургаан Немец-фашис булимтарагшадай ба тэдэнэй суг ажаллагшадай муу үйлэ тогтоохо ба мүрдэхэ талаар гүрэнэй онсо комисси; Нюрнбергдэ уласхоорондын трибунал; Оросой Холбоото Уласай мүрдэлгын хороон

Зүблэлтын арадай геноцид (ород хэлэн Геноци́д сове́тского наро́да) — Эсэгэ Ороноо Хамгаалгын Агууехэ дайнай үедэ немец нацистнуудай, тэдэнэй эб нэгэдэгшэдэй ба туһамаршадай гэмтэ ябадалнууд.

04.21-эй № 74-ФЗ Холбоото Уласай хуулиин ёһоор,

1941-1945 онуудай Эсэгэ Ороноо Хамгаалгын Агууехэ дайнай үедэ нацистнуудай болон тэдэнэй туһамаршадай үйлэ хэрэгүүд совет арадай геноцид гээд мэдэрэгдэнэ, эдэ бүлэгүүдэй гэшүүдые алаһанай, тэдэнэй бэеын элүүртэ хүндэ хоро хүргэһэнэй, үхибүү түрэлгэдэ хүсѳѳр һаалта хэһэнэй, хүүгэдые баалалтаар дамжуулгын, хүсѳѳр ондоо тээ зөөлгын, үгы гэбэл, эдэ бүлэгүүдэй гэшүүдые бэеэрээ һүнѳѳхын тула хараалагдаһан ажамидаралай эрхэ байдал ондоо байгуулһанай ашаар СССР-эй дэбисхэр дээрэ ажаһуудаг уласай, үндэһэ яһанай ба арһанай үнгын бүлэгүүдые дууһан али хубяарнь үгы хэлгын,[1].

Нацис Германиин ба тэрэнэй туһамаршадай гэмтэ ябадалнуудай дүнгѳѳр арбан гурбан бүхэли, арбанай зургаан хуби сая юрын ажаһуугшад наһа бараа. Дайнай жэлнүүдтэ 1700-гаад зүблэлтын хото, тосхонууд һандаргагдаа, 70 мянган тосхонууд үгы хэгдээ[2][3][4][5].

Онсо ушаралта гүрэнэй комисси баримтата гэршэлгэнүүдэй айхабтар олон согсос суглуулаа, тэдэ эдэ үйлэ хэрэгүүдэй хэмжээ болон эмхидхэгдэһэн шэнжэ харуулна. Гурбадахи рейхын хүтэлбэриие Нюрнбергдэ Уласхоорондын трибунал ба СССР-тэ нээмэл сүүдэй ябасануудта гэмнэбэ, харин холын зүблэлтэ дэбисхэртэ эзэмдэгдэһэн нацистнуудые мүрдэлгэ геноцид гээд мэдэрэгдэһэн байгаа[6][7][8][9].

Нацис Германиин зүблэлтэ эрхэтэд тушаа түсэбүүд

Зүблэлтэ Холбоото уласта эсэргүү түсэблэгдэһэн дайнай үзэл сурталай үндэһэн хадаа Адольф Гитлерэй найруулһан «усадхалгын дайн» гэһэн үзэл баримталал байгаа. Вермахтын дээдэ командованиин урда нюуса үгэ хэлэхэдээ, 1941 оной мартын 30-да Зүүн Зүгтэ болохоёо байһан зүрилдөөн Баруун зүгтэ дайнһаа үндэһөөрөө илгаатай байха ба туйлай хэрзэгы дошхоноор ябуулагдаха ёһотой гэжэ тэрэ мэдүүлээ[10][11].

Нацис Германиин хүтэлбэрилэгшэд зүүн зүгтэ эзэмдэгдэһэн газарнуудые гурбадахи рейхын хүдөө ажахын-түүхэй эдэй колонинууд болгохо түсэбтэй байгаа. Нютагай хүн зон «арһанай үнгын үнэ сэн», германшуудта даамгай хандасын шэнжээр ангилагдадаг байгаа. Нацистнуудай дууһан үгы хэхэ һанаатай байһан «доодо яһатан» еврейнүүд ба сэгээнгүүд соносхогдодог байгаа; тэдэнэй хойноһоо зүүн славянуудай хүн зон дахажа, хямда ажалай хүсэнэй эхин гэжэ харагдадаг ба зарим хубидань усадхагдаха гү, али мэдэрэлгүй болохо ёһотой байгаа. Зарим арадуудта (жэшээнь, Балтиин шадарай хүн зондо) германиин эзэрхэлгын байгуулгада туһаламжын бүлэгүүдэй үүргэ даалгагдадаг байгаа[6].

Ондоо арадууд ажана тэнюун ажаһууна гү, али манай соёлой ашада богоолнууд боложо бидэндэ хэрэгтэй хадань, үхэтэрѳѳ үлэн хооһоор ябана гү гэжэ би һонирхоноб; үгы һаа, тэдэ намайе һонирхуулнагүй[12]. Генрих Гиммлер

"Ост" түсэбынь СССР-эй славян хүн зоной ехэнхи хубиие Германиин колонистнуудаар аажамаар һэлгэжэ Ураал руу намнаха гэһэн удхатай байгаа. ВКП(б) — гэй еврейнүүд, сэгээнгүүд ба функционернүүд түргэн усадхагдаха ёһотой байгаа[13].

Герберт Баккегэй зохёоһон үлэсхэлэн байдалай түсэб, нэгэ талаһаа, эзэмдэгдэһэн газар дэбисхэрые дээрмэдэлгын ашаар вермахтын сэрэгшэдые ба офицернүүдые эдеэ хоолоор таһалгаряагүй хангалга эмхидхэхэ, мүн Европодо эдеэ хоолоор хангалга дээшэлүүлхэ, нүгѳѳ талаһаа, реквизицинүүдэй ба эд бараа үгэлгын гуримуудые эгээн ехээр хаһалгын аргаар эмхидхэгдэһэн үлэсхэлэн байдалай туһаар баригдаһан можонуудай ажаһуугшадые үсѳѳрүүлхэ тухай багсаамжалаа[14].

1941 оной майн 6-да газарай хүсэнүүдэй Верховно командованиин дарга фельдмаршал Вальтер фон Браухич германиин сэрэгэй алба хаагшадта ба айнзацгруппануудта совет политработнигуудые үгы хэхыень захирһан «комиссарнууд тухай» захиралта гаргаба[13][15].

  • Адольф Гитлерэй вермахтын хүтэлбэрилэгшэдтэй «Барбаросса» — «Ольденбург» түсэбэй ажахын хэсэгэй эмхидхэлэй байгуулга зүбшэн хэлсэхэ талаар зүблөөнэй тогтоомжо, 1941 оной апрелиин 29

    Адольф Гитлерэй вермахтын хүтэлбэрилэгшэдтэй «Барбаросса» — «Ольденбург» түсэбэй ажахын хэсэгэй эмхидхэлэй байгуулга зүбшэн хэлсэхэ талаар зүблөөнэй тогтоомжо, 1941 оной апрелиин 29

  • Шэнээр эзэлэгдэжэ байһан зүүн зүгэй можонуудта эдэй засаг хүтэлбэрилхэ талаар заабаринууд. ("Ногоон хабтаһан". 1-дэхи хуби. 2-дохи хэблэл)

    Шэнээр эзэлэгдэжэ байһан зүүн зүгэй можонуудта эдэй засаг хүтэлбэрилхэ талаар заабаринууд. ("Ногоон хабтаһан". 1-дэхи хуби. 2-дохи хэблэл)

  • 1941 оной июниин 6-ай «улас түрын комиссарнуудтай хандаха Тухай заабаринуудта» дахуул

    1941 оной июниин 6-ай «улас түрын комиссарнуудтай хандаха Тухай заабаринуудта» дахуул

Вермахтын Дээдэ командованиин штабай дарга генерал-фельдмаршал Вильгельм Кейтель 1941 оной 5 һарын 13-ай захиралтаар «Барбаросса „операциин оршомдо сэрэгэй сүүдлэлгэ ба сэрэгэй тусхай эрхэ түлөөлэлгэ тухай“ германиин сэрэгүүдэй эзэлһэн СССР-эй нютаг дэбисхэртэ хизааргүй һүрдөөлгын журам нэбтэрүүлээ. Данса Вермахтын ажалшадые эрхэтэнэй хүн зондо эсэргүү ямаршье гэмтэ ябадалнуудай түлѳѳ харюусалгаһаа сүлѳѳлдэг байгаа. Гиммлер СС-эй сэрэгүүдтэ адлирхуу заабари гаргаа[16].

Нэгэ доро нацис хүтэлбэри Зүблэлтэ холбоото уласай байгаалиин, үйлэдбэриин ба ажалай нөөсэнүүдые бүхыдэнь дээрмэдэхэ ба ашаглаха тодорхой түсэбүүдые зохёон бэлэдхээ. Энэ зорилгоор 1941 оной мартын 19-дэ Гитлерэй захиралтаар Герингын хүтэлбэри доро „Ольденбург“ ажахын штаб байгуулагдаа һэн[17].

Вермахтын номнолой таһагай 1941 оной июнь һарада гаргаһан 112-дохи бюллетеньдэ СССР-тэ добтолгын (Операци „Барбаросса“) һүүлээр лэ дайнай зорилгонууд иимэ аргаар тобшологдоо һэн:

Улаан хүн түрэлтэниие кремлиин диктаторнуудтай хамта усадхаха хэрэгтэй. Герман арад өөрынгөө түүхэдэ эгээл ехэ зорилго дүүргэхэ болоно, тиин тус зорилго дүүрэтэр дүүргэгдэхэ гэжэ дэлхэй үшөө дуулаха[18].

Шэнэ немец һуурин газарнуудай түсэлнүүдые зүбшэн хэлсэлгэ. Тэг дунда: Генрих Гиммлер ба Рудольф Гесс

Геноцидэй политика бэелүүлгэ

Амгалан ажаһуугшадые олоор алалга

СССР-эй дэбисхэр дээрэ нацистнуудай политикын онсо шэнжэ гэхэдэ, нютагай зониие алалгын хэмжээгээр урдань үзэгдөөгүй байгаа. „Зүүн нютагууд“ тушаа СС-эй айнзацгруппануудай, вермахтын нэгэдэлнүүдэй ба хамтын байгуулгануудай ажабайдалда бэелүүлһэн славян ба бусад „дутамаг“ хүн зоной тоо тон ехээр үсөөрүүлгэдэ тодхолго хүсэндөө байгаа. Тиигэжэ 33 мянган шахуу еврейнүүд 1941 оной сентябрь һарада Киевтэ Бабий Ярта алуулаа, 15 мянга гаран амгалан совет эрхэтэд белорусско-латвиин хилын харуулда „Үбэлэй шэди“ гэһэн хэһээлтын ябуулгын үедэ, 27 мянга гаран наһа бараа. Ростовой Змиевскэ модондо нацистнуудаар үгы хэгдээ. Иимэрхүү ушаралнууд зуутан байгааи[9][19][20][21].

Партизануудта эсэргүү ёһын тэдыдэ шэглүүлэгдэһэн хэһээлтын үйлэнүүд үнэн дээрээ „бандитизмтай“ тэмсэлэй шалтаг доро бүхэли аймагуудай амгалан зониие методическа аргаар үгы хэлгэ боложо хубилдаг байгаа. Галдагдаһан газарай арга дүрэ һуурин газарнуудые хүреэлэлгэ, ажаһуугшадые олоор алалга ба инфраструктурые дууһан усадхалга тухайлаа. Хүн зониие буудажа алахаһаа гадна, душегубка машинануудта гү, али стационарна газай камерануудта угаартажа хорлоод, амидыгаар шатаажа, үбэлдөө хүйтэндэ үлдэжэ гү, али үлэн үхэлдэ унагаадаг байгаа. Иимэ бодолгын аймшагтай жэшээнүүдэй нэгэн гэхэдэ, 1943 оной мартын 22-то Хатынь тосхоной 149 ажаһуугшадтай хамта СС „Дирлевангер“ батальоной бүридэлһөө хэһээлтын отрядай ба украинын хамтын ажал ябуулагшадай бэелүүлһэн усадхалга болоо. Дайнай үедэ хэдэн мянган совет һуурин, тосхонууд газар дээрэһээ үгы хэгдэһэн байгаа[4][19][20].

Бүгэдэ ниитын усадхалгын байгуулгын гол зүйл хадаа СССР-эй дэбисхэр дээрэ нацистнуудай байгуулһан концентрационно лагерьнууд байгаа. Львов шадар Яновский тосхондо наһа баралгын лагерь гашуудалтай мэдээжэ болоо, тэндэ 200 мянган хүрэтэр хүн үгы хэгдээ, мүн тэрээндэ шадарлаһан Тростенец лагерьтай Минскын гетто (Освенцим, Майданек ба Треблинкын һүүлээр европодо лагерьнуудай дүрбэдэхи хохидогшодой тоогоор). Тэрээнһээ гадна 85 мянганһаа дээшэ хүн Порховто Дулаг-100 мэтын эзэн хаанай аюулгүй байдалай гол хүтэлбэриин байгуулгын лагерьнуудта ба олзологдоһон сэрэгшэдэй саг зуурын лагерьнуудта үлэсхэлэн байдалһаа ба үбшэнүүдһээ наһа бараа[19][20][22].

СССР-эй эрхэтэн хүн зоной эзэмдэгшэдэй үйлэ хэрэгүүдһээ сэхэ бусаалтагүй ниитэ гээлтэ 13,6 сая хүнһөө бага бэшэ болоо[2][3].

  • Немец сагдаа амиды үлэһэн еврей эхэнэрнүүдые ба хүүгэдые олоор саазалһанай һүүлээр туйладаг

    Немец сагдаа амиды үлэһэн еврей эхэнэрнүүдые ба хүүгэдые олоор саазалһанай һүүлээр туйладаг

  • Немецүүдэй саазалһан амгалан эрхэтэд

    Немецүүдэй саазалһан амгалан эрхэтэд

  • Лугта нацистнуудай үлгэгдэһэн совет партизанууд

    Лугта нацистнуудай үлгэгдэһэн совет партизанууд

Зүблэлтын хотонуудые бомбодолго

Илангаяа галдагдаһан газарай нацис бодолгын ба зүблэлтэ хүн зониие бүхыдэнь усадхалгын оршондо Сталинград, Ленинград, Москва, Горький болон СССР-эй бусад хотонуудай бомбодолго харуулһан байна. 1942 оной 8 һарын 23-да нэгэл үдэр Сталинград хотодо 1000 тонно шахуу бомбо хаягдажа, хэдэн арбан мянган юрын зоной үхэл, гэр байрын жасын 90 хубиһаа дээшэ усадхагдажа, хотые һандархай үлэгдэл болгоһон байна. Ленинградай бүһэлэлгэ мүн лэ саг үргэлжын авианаледүүдээр дахалдуулагдадаг байгаа: эдеэ хоолтой складуудые ба хотын гэр байрануудые бомбодолго гуманитарна сүйд аюул байгуулгада шэглүүлэгдээ. Олон тоото добтолгонууд зүблэлтэ агаарһаа хамгаалха байгуулгануудай хэрзэгы эсэргүүсэлтэй ушараа, тиигэбэшье сэрэгэй бэшэ хүн зоной дунда горитой хохидогшодто ба гэр байрын жасын, зам харилсаанай, эмнэлгын газарнуудай, үйлэдбэриин объектнүүдэй ба соёлой-түүхын хүшөөнүүдэй ехэ һандаралда хүргөө[23][24][25][26].

  • Бомбодолгын үедэ һандаргагдаһан Сталинградай кварталнууд

    Бомбодолгын үедэ һандаргагдаһан Сталинградай кварталнууд

  • Бадаевска складууд люфтвафе ехээр бомбодоһоной һүүлээр

    Бадаевска складууд люфтвафе ехээр бомбодоһоной һүүлээр

  • Горькийдэ Ленинэй нэрэмжэтэ заводые бомбодолгын хойшолон. 1941 оной ноябрь

    Горькийдэ Ленинэй нэрэмжэтэ заводые бомбодолгын хойшолон. 1941 оной ноябрь

Ленинградай бүһэлэлтэ

1941 оной сентябрь һарын 8-һаа 1944 оной 1 һарын 27 хүрэтэр үргэлжэлһэн Ленинградай бүһэлэлтэ СССР-эй нютаг дэбисхэр дээрэхи нацистнуудай хамагай томо харата үйлэнүүдэй нэгэ байгаа. 1,093 сая гаран хүн бүһэлэлгын хохидогшод болоо. 2022 ондо Санкт-Петербургын сүүд эдэ үйлэ хэрэгүүдые геноцидэй үйлэ гэжэ тоолоо[27][28].

  • Ленинградай ажаһуугшад 1942 оной декабриин 10-да бомбодолгоор һандарһан гэрнүүдээ орхижо ошоно

    Ленинградай ажаһуугшад 1942 оной декабриин 10-да бомбодолгоор һандарһан гэрнүүдээ орхижо ошоно

  • 58-дахи хүүгэдэй сэсэрлигэй хүмүүжүүлэгшэ И. К. Лирц бомбоубежищида үхибүүдтэй, Ленинград, 1942 он.

    58-дахи хүүгэдэй сэсэрлигэй хүмүүжүүлэгшэ И. К. Лирц бомбоубежищида үхибүүдтэй, Ленинград, 1942 он.

Хүн зоной ажамидарха тэсэшэгүй эрхэ байдал тогтоолго

Үдэр бүриин һүрдөөлгэ

Эзэмдэгшэд СССР-эй эзэмдэгдэһэн газар дайдада Германиин хуулиин үйлэ дэлгэрүүлжэ, тусхай захирамжануудаар нэмэгдэһэн бүхы зүблэлтэ хуулинуудые болюулһан юм. Нютагай зондо хэһээлтэнүүдэй дунда толгойн сааза булюу байгаа, тэрэ багаханшье зэмэ хэһэнэй түлѳѳ хэрэглэгдэдэг байгаа: комендантын саг эбдэлгэ, зүблэлтэ хуудаһануудые хадагалалга, сэрэгшэдтэ зорюулагдаһан вермахтын газарта уһанай үлхѳѳ, харгы бузарлалгын түлѳѳ г.м., ямаршье ондоо эбдэлгэнүүдэй түлѳѳ зүблэлтэ эрхэтэд концлагерьта орохо аюултай байгаа. Һэжэгтэ ороһон хүнэй гэмтэйе гэршэлһэн баримта уялгата бэшэ гэжэ тоологдоо: тусхай сүүдүүд гансал һэжэглэлэй үндэһөөр шиидхэбэри гаргадаг байгаа[6][29].

Хүнүүдэй ажабайдал айхабтар олон хорилтонуудаар гуримшуулагдадаг байгаа, тэдэниие эбдэхэгүй гээшэ тон хүндэ байгаа. Хүнэй мэдэлдэ оросогүй байлгын ямаршье үзэгдэл хэрзэгы хэһээлтэнүүдые хойноо дахуулаа. Сэхэ зэмэтэниие оложо шадаагүй һаа, эзэмдэгшэд баряашадые буудажа аладаг байгаа. Немец сэрэгэй алба хаагшад ба тэдэнэй эб нэгэдэгшэд юрын ажаһуугшадые ямаршье шалтаггүйгөөр, зугаада алахань үсөөн бэшэ байгаа. Нацистнуудай үхибүүдые нохойнуудаар хорложо, хээлитэй, нарай хүүгэдые алажа, эхэнэрнүүдые сохижо, хүсэрхэжэ, эрэмдэг бэетэй, үбгэд хүгшэдые баһажа байһан тухай нюдөөрөө хараһан зоной олон дурсалганууд үлэнхэй[6][30].

1941 оной июлиин арбан долоондо вермахтын захиралга сэрэгэй алба хаагшадые амгалан ажаһуугшадһаа бүхы һайшаагдаха юумэ хүсѳѳр абахые зүбшѳѳһэн ба бүри баадхаһан захиралта гаргаба. Зөөриин эзэдэй ямаршье эсэргүүсэлые хэрзэгыгээр дарахые заабарилдаг байгаа. Вермахтын добтолһон хубинуудай һуурин газарнуудта оролго хододоо шахуу буудалга, дээрмэдэлгэ ба дээрмэ дахалдуулагдадаг байгаа. Соёлой баялигууд мүн лэ гаргагдаа[6][31].

Нацис эзэмдэлгын жэлнүүдтэ Донбассай дэбисхэр дээрэ Мариновка һууринда немец комендантын соносхол

Олоной үлэсхэлэн байдал тухиралга

Ямаршье хото эзэмдэжэ абахадаа, гитлеровецүүд тэрэ дары складуудһаа ба дэлгүүрнүүдһээ эдеэ хоолой уялгата мэдээнүүдые үнгэргэдэг байгаа. Ажаһуугшад эдеэ хоол худалдажа абаха аргагүй болоо. Энээнэй орондо эдеэ хоол хубаарилга оруулагдаа: хилээмэнэй багахан гагнууринууд гансал үйлэдбэринүүдтэ хүдэлһэн гү, али эзэмдэгшэдэй захиргаанай аппарадта тушаалнуудые эзэлһэн хүнүүдтэ найдадаг байгаа[32][33].

Карточкануудаар тараахын тула хилээмэ нацис эдеэ хоолой яаманай баталһан жорой ёһоор баридаг байгаа: хара таряанай эдеэ хоолой 50 % (холимог тэжээлэй хуби), свёклын жомой 20 % (саахарай свёкло болбосоруулгын үлэгдэлнүүд), целлюлозно талханай 20 %, газарай һолоомын гү, али набшын 10 %. Иимэ суррогат эдиһэн үхибүүд, үбгэд, үбшэн зон түрүүлэн үхэдэг һэн[34].

Хүдөөгэй зоной үмсын хамһабариин ажахынууд мүнгэнэй болон байгаалиин татабаринуудаар тохогдоо. Орооһон болон огородой эдеэ эзэмдэлгын захиргаанда тон бага сэнгээр тушааха гэжэ заабарилагдадаг байгааБаринов И. Аграрная политика нацистской Германии. — 2013. — С. 288.. „Саботажай“ түлөө буудуулха ёһотой байгаа. Эбэртэ бодо мал нюусаар үүсэлхэдээ, олоной урда үлгэхэ аюултай байгаа[35].

Олон зоной үлэсхэлэн байдал элдэб янзын үбшэнүүдэй, тэрэ тоодо халдабарита үбшэнүүдэй дэлгэрэлгэдэ туһалаа, тэдэ баһа туйлай ехэ наһа баралга үүдхээ[29].

  • Маутхаузен концлагерьта зүблэлтэ сэрэгэй баряанда байгшад

    Маутхаузен концлагерьта зүблэлтэ сэрэгэй баряанда байгшад

  • Дистрофи үбшэнтэй блокадник

    Дистрофи үбшэнтэй блокадник

Ажалай мүлжэлгэ

1941 оной августын 5-да зүүн дэбисхэрнүүдэй сайд Альфред Розенберг эзэмдэгдэһэн дэбисхэрнүүдэй ажаһуугшадта һарын 22 үдэрһөө бага бэшэ болзорто уялгата ажалай албан тухай захирамжа гаргаа. Баалалтын хүндэ ажалнуудта 14-һөө 65 наһа хүрэтэр нютагай зониие татадаг байгаа. Хотонуудта ажалай биржэнүүд байгуулагдажа, ажал хэхэ шадалтай бүхы зониие шанга бүридхэл хэдэг байгаа. Биржэдэ бүридхэлгэһөө хулжалга саботажтай адли ба толгойн саазаар хэһээгдэдэг байгаа[36].

Ажалай үдэрэй үргэлжэлэл 14-18 саг хүрэтэр хүрэжэ, ажал немец захиргаанай болон нютагай полициинхид-коллаборационистнуудай талаһаа саг үргэлжын хиналта доро хэгдээ. Хүдэлмэришэдэй гол хэһээлтэ хадаа хоолгүй бололго гү, али толгойн сааза байгаа[36][37].

СССР-эй эрхэтэдые Германида хүдэлхыень хүсөөр эльгээлгэ

„Зүүн газарнуудые“ нацис колонизациин нэгэ арга хадаа СССР-эй эзэмдэгдэһэн дэбисхэр дээрэхидэл адли баалалтын совет хүдэлмэришэд тушаа айлгаха, баһаха тэрэл аргануудые Хэрэглэдэг байһан германида ажалда амгалан зониие хулуулга болоо. 1942—1944 онуудта 5,2 сая гаран зүблэлтын эрхэтэд хүсэрхэлгын хүдэлөөндэ ороо һэн. Хулуугдаһан эрхэтэдые амиды үлэхын ба тон ашаг үрэтэй ашаглахын тула тон хэрэгтэйень хангадаг байгаа, энэнь наһа баралгын үндэр хэмжээ шалтагаалаа[36][38].

  • Амгалан зүблэлтэ ажаһуугшадые нацис Германи руу хулуулга

    Амгалан зүблэлтэ ажаһуугшадые нацис Германи руу хулуулга

  • Лодзь шадар байлгадаг лагерьһаа сүлөөлэгдэһэн «OST» гэжэ халааһатай остарбайтер басаган

    Лодзь шадар байлгадаг лагерьһаа сүлөөлэгдэһэн «OST» гэжэ халааһатай остарбайтер басаган

Хүреэлэндэ абтагдаһан зүблэлтын сэрэгшэдэй байдал

Геноцидой түрын бодолой эли тодо үзэгдэлнүүдэй нэгэн нацистнуудай зүблэлтэ сэрэгэй баряанда орогшодтой хандалга болоо. РККА-гай солдадуудые ба офицернүүдые лагерьнуудта шэрэлгын шатада эдеэ хоол ба уһа үгэнгүй, өөрөө замаа үргэлжэлүүлхэ аргагүй һуларһан зондо эсэргүү буу зэбсэг хэрэглэн, олоор усадхадаг байгаа[39].

Лагерьнуудта зүблэлтын сэрэгэй баряанда байгшадай дунда тон ехээр наһа баралгын гол шалтагаан үлэсхэлэн ба тэрэниие дахаһан үбшэнүүд байгаа. Тэрээнһээ гадна түрмэдэ хаагдагшад лагериин захиргаанай талаһаа баһуулхань үсөөн бэшэ байгаа[39][40].

Зүблэлтэ сэрэгэй баряанда байгшадай хамтын тоо эрдэмэй үгэ буляалдаанай зүйл зандаа үлэнэ ба ехэнхидээ 4,5—5,75 сая хүн гэжэ сэгнэгдэнэ. Шэнжэлэгшэдэй һанамжаар, баряанда ороһон хүнүүдэй хахадһаа бага бэшэнь лагерьнуудта гү, али унаа тээбэридэ наһа бараа[2][41][42].

  • Хүреэлэндэ абтагдаһан зүблэлтын сэрэгшэдые немецүүдээр шэрэлгэ, 1941 он

    Хүреэлэндэ абтагдаһан зүблэлтын сэрэгшэдые немецүүдээр шэрэлгэ, 1941 он

  • Немец гүрэнэй архивһаа гэрэл зураг. Зүблэлтэ сэрэгэй баряанда байгшадай лагерь, 1942 оной август

    Немец гүрэнэй архивһаа гэрэл зураг. Зүблэлтэ сэрэгэй баряанда байгшадай лагерь, 1942 оной август

  • Демблинэй концлагерьта зүблэлтын сэрэгэй баряанда байгшадай хамтын хүүр.

    Демблинэй концлагерьта зүблэлтын сэрэгэй баряанда байгшадай хамтын хүүр.

Геноцидай гүйсэдхэгшэд

Зүблэлтэ хүн зониие хюдалгын бодолгын гол гүйсэдхэгшэд хадаа аюулгүйн полициин ба аюулгүйн албанай айнзацгруппанууд (СД) байгаа. СССР-эй нютаг дэбисхэр дээрэ бүхыдөө дүрбэн айнзацгруппа (A, B, C ба D) байгуулагдажа, тус бүри тодорхой эзэмдэгдэһэн нютаг можонуудта хүдэлдэг зондеркоманд ба айнзацкоманд гэжэ илгардаг байгаа. Бүлэгүүдэй ажалшад СД-гэй, гестапогой, гэмтэ хэрэгэй полициин, СС-эй сэрэгэй офицернүүдэй ба полициин һургуулинуудай кадрнуудай ажаллагшадһаа бүридэдэг байгаа. Айнзацгруппын ажал ябуулгын тэнсүүлгые Гиммлерэй бэеэрээ томилһон СС-эй ба полициин дээдэ фюрернүүд бэелүүлээ: СС-эй группенфюрер Ганс-Адольф Прютцман (хойто зүг), СС-эй обергруппенфюрер Эрих Бах-Целевски (түб) ба СС-эй обергруппенфюрер Фридрих Еккельн (урда зүг). Вермахтын талаһаа ара талын албанууд ба Абвер-эй офицернүүд туһаламжын холбоо болодог байгаа[9][43][44][45].

Немец сэрэгшэд партизануудай саазын гэрэл зураг буулгана, 1941 он

Тиихэ зуура зүблэлтэ амгалан эрхэтэдтэ эсэргүү гэмтэ ябадалнуудта ганса СС-эй ба туһаламжын полициин сэрэгшэд бэшэ, мүн вермахтын юрын сэрэгшэд ба офицернүүд, мүн эзэмдэлгын захиргаанай албан тушаалтад хабаадаһан байна. Геноцидэй олон актнуудта нацис Германиин холбооной оронуудай сэрэгэй алба хаагшад баһа хабаатай байгаа: Румыниин Хаанта Уласай арминууд ба жандармери, венгриин ба италиин арминууд, — мүн зүблэлтэ эрхэтэдэй тооһоо туһамаршад[9][44][45][46][47].

Нюсэгэн еврей эхэнэрнүүд ба Гетто-гой хүүгэд Украинын туһаламжын сагдаагай дэмжэлгээр немец аюулгүйн Полициин (Зипо) ба аюулгүйн Албанай (СД) хүдэлмэрилэгшэдэй бэелүүлдэг саазада хүртэхэ ээлжээ хүлеэнэ

Нацис гэмтэдые сүүдлэлгэ

1942 оной ноябрь һарада гүрэнэй Онсо комисси (ЧГК) байгуулагдажа, нацистнуудай харата муухай ябадал, тэдэнэй үзүүлһэн хохидол тухай хэдэн мянган гэршэлгэнүүдые суглуулһан байна. Эдэ дансанууд дээрэ үндэһэлэн, СССР-эй Верховно Соведэй Президиумэй 1943 оной апрелиин 19-нэй Зарлигай ёһоор, сэрэгэй гэмтэдые болон тэдэнэй туһамаршадые нээмэл сүүдэй ябасанууд эхилһэн байна. Түрүүшын иимэ үйлэ ябасанууд Краснодар, Краснодон болон Харьков хотонуудта болоо[9][48][49][50].

Онсо ушаралта комиссиин суглуулһан баримта бэшэгүүд Нюрнбергын үйлэ ябасада гэмнэлгын талын үндэһэ һуури болоо, тэрэнэй үедэ дэлхэйн олониитын сүүдтэ нацизмын олон тоото сэрэгэй гэмтэ ябадалнуудай гэршэлгэнүүд дурадхагдаа[7][8][51].

  • Сүүдлүүлэгшэд өөһэдынгөө һуурида. Нэгэдэхи ряд, зүүн тээһээ баруулжаа: Герман Геринг, Рудольф Гесс, Иоахим фон Риббентроп, Вильгельм Кейтель; второй ряд, слева направо: Карл Дёниц, Эрих Редер, Бальдур фон Ширах, Фриц Заукель

    Сүүдлүүлэгшэд өөһэдынгөө һуурида. Нэгэдэхи ряд, зүүн тээһээ баруулжаа: Герман Геринг, Рудольф Гесс, Иоахим фон Риббентроп, Вильгельм Кейтель; второй ряд, слева направо: Карл Дёниц, Эрих Редер, Бальдур фон Ширах, Фриц Заукель

  • Түрмын дотор танхим: түхэреэн сүүдхэ соо харуул камеранууд соо сүүдлүүлэгшэдые адагладаг байгаа, 1945 оной ноябриин 24

    Түрмын дотор танхим: түхэреэн сүүдхэ соо харуул камеранууд соо сүүдлүүлэгшэдые адагладаг байгаа, 1945 оной ноябриин 24

  • Ригын процессдэ сүүдлүүлэгшэд

    Ригын процессдэ сүүдлүүлэгшэд

Дурасхаал

Зүблэлтын арадай геноцидһээ хохидогшодые дурасхаалай үдэр

Гол толилолго: Геноцидһээ хохидогшо зүблэлтын арадай дурасхаалай үдэр

Жэл бүри апрелиин 19-дэ Эсэгэ ороноо Хамгаалгын Агууехэ дайнай жэлнүүдтэ зүблэлтын арадай геноцид тухай дурасхаалда орос гүрэндэ ниитэ нэгэн үйлэнүүдэй Үдэр үнгэргэгдэдэг. Дурасхаалай хэмжээ ябуулганууд болбосоролой эмхинүүдтэ, эрдэм ухаанай болон соёлой эмхи зургаануудта үнгэрнэ. 2022 ондо Бүхы росси дотор акцинуудта 6,5 саяһаа дээшэ хүн хабаадаа[49][50][52].

2025 оной декабриин 29-дэ Оросой Холбоото Уласай Юрэнхылэгшэ Владимир Путин апрелиин 19 — дэ-зүблэлтын арадай геноцидһээ хохидогшодой дурасхаалай Үдэр Орос гүрэндэ дурасхаалта үдэр тогтоолго хараалһан хуулида гараа табиба[53].

Хүшөөнүүд

Олоной саазалалгын газарнуудта Орос гүрэндэ ба Белоруссида дурасхаалай комплекснууд тодхогдодог (жэшээнь, Тихвинда наһа бараһан хүүгэдэй хүшөө, Элһэн логто хүшөө, „Хатынь“ дурасхаалай комплекс, бүһэлэгдэһэн Ленинградай хүүгэдэй хүшөөнүүд ба бусад уран барилгын газарнууд).

Оросой Холбоото Уласай 2025.04.21-ЭЙ № 74-ФЗ холбоото уласай хуулиин ёһоор, зүблэлтэ арадай геноцидһээ хохидогшодой үлэгдэлнүүдэй бүхы булашанууд, мүн зүблэлтэ арадай геноцидһээ хохидогшодой дурасхаал мүнхэлһэн хүшөөнүүд ба объектнүүд гүрэнэй талаһаа хамгаалагдадаг»[1].

«Диилдэгдээгүй хүн» гэһэн уран барималай хүшөө «Хатынь» гэһэн мемориально хослол соо

Геноцидһээ хохидогшодой дурасхаалай Музей

2024 оной ноябрь соо Ленинградай можын хүтэлбэри СССР-эй юрын ажаһуугшадые хюдалгаһаа хохидогшодой дурасхаалай Музей Зайцеводо (Веревскын сомондо) дурасхаалай комплексын дэбисхэр дээрэ байгуулха түсэбүүд тухай мэдүүлээ[54].

2026 оной февралиин 20-до Москвагай засагай газарта Эсэгэ Ороноо Хамгаалгын Агууехэ дайнай үедэ нацистнуудай гэмтэ ябадалнуудһаа хохидогшодто зорюулагдаһан Орос гүрэнэй түрүүшын үндэһэтэнэй дурасхаалай Музей ниислэлдэ нээгдэхэ гээд мэдээсэбэ[55].

Зүблэлтын арадай геноцидһээ хохидогшодой дурасхаалые хуули бусаар хамгаалга

Орос гүрэндэ Эсэгэ Ороноо Хамгаалгын Агууехэ дайнай үедэ нацистнуудай зүблэлтын арадай геноцидые буруушаалгын гү, али зүбшөөлгын, мүн геноцидһээ хохидогшодой дурасхаал доромжолһоной түлөө гэмтэ ябадалай харюусалга хүдэлдэг[56][57].

Ажаглалта

  1. ↑ 1 2 Федеральный закон от 21.04.2025 № 74-ФЗ ∙ Официальное опубликование правовых актов (ород хэлэн). publication.pravo.gov.ru. Дата обращения: 23 апрель 2026.
  2. ↑ 1 2 3 Россия и СССР в войнах ХХ века. Книга потерь / Г. Ф. Кривошеев, В. М. Андроников, П. Д. Буриков и др.. — М., 2010. — С. 219—235.
  3. ↑ 1 2 Козлов А. В Имя ему геноцид. Преступления гитлеровской Германии на территории Белоруссии и России. — М.: Вече, 2022. — С. 299.
  4. ↑ 1 2 Кудряшов С. В. Война на уничтожение. Нацистский террор на советских территориях // Вестник РФФИ. Гуманитарные и общественные науки. — 2025. — № 1. — С. 69—75.
  5. ↑ Ковалёв Б. Н. Повседневная жизнь населения России в период нацистской оккупации. — М., 2011. — С. 11.
  6. ↑ 1 2 3 4 5 Без срока давности: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на временно оккупированной территории СССР в годы Великой Отечественной войны 1941—1945 гг.: Сборник документов в двух частях. — М.: Фонд «Связь Эпох», 2020.
  7. ↑ 1 2 Полторак А. И. Нюрнбергский эпилог. — М.: Воениздат, 1969.
  8. ↑ 1 2 Савенков А. Н. Нюрнберг: приговор во имя мира. — М.: Проспект, 2021.
  9. ↑ 1 2 3 4 5 Козлов А. В Имя ему геноцид. Преступления гитлеровской Германии на территории Белоруссии и России. — М.: Вече, 2022. — С. 35—45.
  10. ↑ Козлов А. В Имя ему геноцид. Преступления гитлеровской Германии на территории Белоруссии и России. — М.: Вече, 2022. — С. 7—34.
  11. ↑ Яковлев Е. Н. Война на уничтожение. Третий рейх и геноцид советского народа. — СПб, 2026. — С. 192.
  12. ↑ Нюрнбергский процесс. Сборник материалов. Документ NO-5001 (PS-1919).
  13. ↑ 1 2 Козлов А. В Имя ему геноцид. Преступления гитлеровской Германии на территории Белоруссии и России. — М.: Вече, 2022. — С. 7—34.
  14. ↑ Баринов И. Аграрная политика нацистской Германии, 2013, с. 288
  15. ↑ Нацизм. Документальные свидетельства преступлений, 2023, Предисловие
  16. ↑ Яковлев Е. Н. Война на уничтожение, 2024, с. 404
  17. ↑ Яковлев Е. Н. Война на уничтожение, 2024, с. 203—204
  18. ↑ Цит. по: Ветте В. Война на уничтожение: Вермахт и Холокост // Новая и новейшая история. — 1999. — № 3.
  19. ↑ 1 2 3 Без срока давности: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на временно оккупированной территории СССР в годы Великой Отечественной войны 1941–1945 гг. : Сборник документов : В 2 ч. Ч. 1. — М.: Фонд «Связь Эпох», 2020. — С. 123—596.
  20. ↑ 1 2 3 Без срока давности: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на временно оккупированной территории СССР в годы Великой Отечественной войны 1941–1945 гг. : Сборник документов : В 2 ч. Ч. 2. — М.: Фонд «Связь Эпох», 2020. — С. 9—370.
  21. ↑ Аристов С. В. Система нацистских концентрационных лагерей, 2019, с. 9, 30
  22. ↑ Аристов С. В. Terra incognita: система нацистских концлагерей на оккупированной территории СССР (1941—1944 гг.). — М., 2022.
  23. ↑ Фёдоров А. Г. Авиация в битве под Москвой. — М.: Наука, 1975.
  24. ↑ Дёгтев Д. М. Воздушная битва за Сталинград: операции люфтваффе по поддержке армии Паулюса, 1942—1943. — М.: Центрполиграф, 2021.
  25. ↑ Дёгтев Д. М. Воздушная битва за город на Неве защитники Ленинграда против асов люфтваффе, 1941—1944, к 70-летию снятия блокады. — М.: Центрполиграф, 2014.
  26. ↑ Лашков А. Ю. Противовоздушная оборона Горьковского промышленного района в годы Великой Отечественной войны // Военно-исторический журнал. — 2023. — № 5. — С. 4—15.
  27. ↑ Белозёров Б. П. Ленинград сражающийся. — СПб.: Знание, 2016—2019. — Т. 1—4.
  28. ↑ "Суд Петербурга признал блокаду Ленинграда геноцидом". 2026-04-23. 
  29. ↑ 1 2 Яковлев Е. Н. Война на уничтожение. Третий рейх и геноцид советского народа. — СПб, 2026.
  30. ↑ Яковлев Е. Н. Война на уничтожение, 2024, с. 414—415
  31. ↑ Попов А. Ю. Новый экономический порядок на оккупированной советской территории в годы Великой Отечественной войны (ород хэлэн). Федеральная Служба Безопасности. Дата обращения: 23 апрель 2026.
  32. ↑ Кикнадзе В. Г. и др. Геноцид народов России, 2024, с. 438—439
  33. ↑ Яковлев Е. Н. Война на уничтожение, 2024, с. 263—264
  34. ↑ Яковлев Е. Н. Война на уничтожение, 2024, с. 265
  35. ↑ Баринов И. Аграрная политика нацистской Германии, 2013, с. 289
  36. ↑ 1 2 3 Принудительный труд 1939—1945. Опыт международного проекта. — Воронеж, 2020.
  37. ↑ Без срока давности: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на временно оккупированной территории СССР в годы Великой Отечественной войны 1941–1945 гг. : Сборник документов : В 2 ч. Ч. 1. — М.: Фонд «Связь Эпох», 2020. — С. 222, 338, 511.
  38. ↑ Полян П. М. Жертвы двух диктатур: Остарбайтеры и военнопленные в Третьем рейхе и их репатриация. — М., 1996.
  39. ↑ 1 2 Штрайт К. "Они нам не товарищи": вермахт и советские военнопленные в 1941—1945 гг. — М., 2009.
  40. ↑ Яковлев Е. Н. Война на уничтожение. Третий рейх и геноцид советского народа. — СПб, 2026. — С. 314—325.
  41. ↑ Судьба военнопленных и депортированных граждан СССР. Материалы Комиссии по реабилитации жертв политических репрессий // Новая и новейшая история. — 1996. — № 2. — С. 91—112.
  42. ↑ Яковлев Е. Н. Война на уничтожение. Третий рейх и геноцид советского народа. — СПб, 2026. — С. 477.
  43. ↑ SS im Einsatz. Eine Dokumentation ϋber die Verbrechen der SS. — Berlin: Deutscher Militärverlag, 1967.
  44. ↑ 1 2 Без срока давности: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на временно оккупированной территории СССР в годы Великой Отечественной войны 1941—1945 гг. Ч.1. — М.: Фонд «Связь Эпох», 2020. — С. 9—26.
  45. ↑ 1 2 Кудряшов С. В. Война на уничтожение. Нацистский террор на советских территориях // Вестник РФФИ. Гуманитарные и общественные науки. — 2025. — № 1. — С. 66—68.
  46. ↑ "Нюрнбергский трибунал развеял миф о "чистом вермахте", заявил историк", 2025-11-18. 2026-04-23. 
  47. ↑ Мюллер Н. Вермахт и оккупация (1941—1945). О роли вермахта и его руководящих органов в осуществлении оккупационного режима на советской территории. — М.: Воениздат, 1974. — С. 158—275.
  48. ↑ Без срока давности: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на временно оккупированной территории СССР в годы Великой Отечественной войны 1941–1945 гг. : Сборник документов : В 2 ч. Ч. 2. — М.: Фонд «Связь Эпох», 2020. — С. 371—431.
  49. ↑ 1 2 "День единых действий", 2022-09-12. 2026-04-24. 
  50. ↑ 1 2 День единых действий (ород хэлэн). russiancip.ru. Дата обращения: 23 апрель 2026.
  51. ↑ Алиева Л. В. Без срока давности: геноцид мирного населения на оккупированных территориях РСФСР в годы Великой Отечественной войны. — Красноярск, 2021. — С. 144.
  52. ↑ Акция «День единых действий в память о жертвах преступлений против советского народа, совершённых нацистами и их пособниками в годы Великой Отечественной войны» объединила школьников и студентов (ород хэлэн). Минпросвещения России. Дата обращения: 24 апрель 2026.
  53. ↑ "Путин подписал закон об установлении Дня памяти жертв геноцида советского народа", 2025-12-29. 2026-04-24. 
  54. ↑ "Музей памяти жертв геноцида мирных жителей будет создан в Ленобласти", 2024-11-25. 2026-04-23. 
  55. ↑ "Первый национальный Музей памяти откроется в Москве", 2026-02-20. 2026-04-23. 
  56. ↑ Путин подписал закон о наказании за отрицание геноцида советского народа. tass.ru (9 апрель 2026). Дата обращения: 23 апрель 2026.
  57. ↑ Федеральный закон от 09.04.2026 № 100-ФЗ ∙ Официальное опубликование правовых актов (ород хэлэн). publication.pravo.gov.ru. Дата обращения: 24 апрель 2026.

Ном зохёол

  • Алиева Л. В. Без срока давности: геноцид мирного населения на оккупированных территориях РСФСР в годы Великой Отечественной войны. Красноярск. 2021.
  • Альтман И. Жертвы ненависти. Холокост в СССР. 1941—1945 гг. М. 2002.
  • Арад И. Катастрофа евреев на оккупированных территориях Советского Союза (1941—1945). Днепропетровск. М.: Центр «Холокост». 2007.
  • Аристов С. В. «Империя смерти». Концлагеря Третьего рейха: самая полная иллюстрированная энциклопедия нацистских концлагерей. М.: Яуза. 2022.
  • Аристов С. В. TERRA INCOGNITA: система нацистских концлагерей на оккупированной территории СССР (1941—1944 гг.). М. 2022.
  • Артамошин С. В. Идейные истоки национал-социализма. Брянск. 2002.
  • Багдасарян В. Э., Реснянский С. И. Геноцид советского народа в германской оккупационной политике: цивилизационный ракурс «войны на уничтожение» // Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: История России. 2025. Т. 24. № 2. С. 126—147.
  • Баринов И. И. Направление — Украина: опыт изучения нацистской оккупационной политики, 1941—1944. М. 2014.
  • Безыменский Л. А. Особая папка «Барбаросса». М. 1972.
  • Белозёров Б. П. Ленинград сражающийся. Т. 1—4. СПб.: Знание. 2016—2019.
  • Великая Отечественная без грифа секретности. Книга потерь / под общ. ред. Г. Ф. Кривошеева, А. В. Кирилина. М.: Вече. 2010.
  • Великая Отечественная война 1941—1945 годов (в двенадцати томах). М.: Воениздат. 2011—2015.
  • Великая Победа советского народа: социально-политические и демографические аспекты / отв. ред. С. В. Рязанцев, В. Н. Иванов; ИСПИ ФНИСЦ РАН. М.: Экон-Информ. 2020.
  • Великая Победа (в пятнадцати томах) / под общ. ред. С. Е. Нарышкина, А. В. Торкунова. М.: МГИМО-Университет. 2015.
  • Вержбицкий Ю. Ю. «За все эти чудовищные преступления… преступное гитлеровское правительство, командование германской армии и их сообщники несут всю полноту уголовной и материальной ответственности»: организация расследования нацистских преступлений и наказание военных преступников, виновных в геноциде на оккупированной территории РСФСР в годы Великой Отечественной войны // Военно-исторический журнал, № 5, 2025. С. 82—89.
  • Веригин С. Г. Карелия в годы военных испытаний: политическое и социально-экономическое положение Советской Карелии в период Второй мировой войны 1939—1945 гг. Петрозаводск. 2009.
  • Веригин С. Г. Финская оккупация Карелии в 1941—1944 годах: дискуссии между российскими и финляндскими историками // Учёные записки Петрозаводского государственного университета. 2022. Т. 44. № 6. С. 75—82.
  • Ветте В. Образ врага: расистские элементы в немецкой пропаганде против Советского Союза // Почему Третий рейх проиграл войну. Немецкий взгляд. М. 2021.
  • Галкин А. А. Германский фашизм. М.: Наука. 1989.
  • Данченко Е. Л. Батраки поневоле. Принудительный труд «восточных рабочих» в сельском хозяйстве нацистской Германии (1941—1945). Воронеж: Издательство Воронеж. гос. пед. ун-та. 2012.
  • Дюков А. Р. Операция «Зимнее волшебство». Нацистская истребительная политика и латвийский коллаборационизм. М. 2011.
  • Захарина Е. А. Травматический опыт остарбайтеров и способы его преодоления в советской и постсоветской культуре памяти / Е. А. Захарина, Е. Ф. Кринко // Этнографическое обозрение. 2023. № 1. С. 11—29.
  • Звягинцев А. Г. Главный процесс человечества. М. 2012.
  • Истребительная война на Востоке. Преступления вермахта в СССР. 1941—1944. Доклады. // АИРО — научные доклады и дискуссии. Темы для XXI века. Выпуск 18. М. 2005.
  • История Великой Победы (в трёх томах) М.: МГИМО-Университет. 2020.
  • История Второй мировой войны. 1939—1945 (в двенадцати томах). М.: Воениздат. 1973—1982.
  • История Холокоста и геноцидов. ХХ век: Учебное пособие для вузов / Под ред. И. А. Альтмана. М.: МИК. 2022.
  • Кваша А. Я. Демографические потери СССР во Второй мировой войне // Вестник Московского Университета. Серия «Экономика». 1993. № 4.
  • Кикнадзе В. Г. Политико-стратегическое содержание планов Третьего рейха в отношении СССР // Вопросы истории. 2015. № 6. С. 168—175.
  • Кикнадзе В. Г., Романько О. В., Саенко А. С. Геноцид народов России. Преступления против советского мирного населения и военнопленных в годы Великой Отечественной войны. М. 2024.
  • Киселёва О. А., Никулина Т. В. Гражданское население и оккупационный режим // Отечественная история. 2006. № 4. С. 76—81.
  • Ковалёв Б. Н. Нацистская оккупация и коллаборационизм в России 1941—1944. М. 2004.
  • Крысин М. Ю. Прибалтийский фашизм. История и современность. М.: Вече. 2007.
  • Кудряшов С. В. Война на уничтожение. Нацистский террор на советских территориях // Вестник РФФИ. Гуманитарные и общественные науки. 2025. № 1. С. 64—78.
  • Козлов А. В. Имя ему геноцид. Преступления гитлеровской Германии на территории Белоруссии и России. М.: Вече. 2022.
  • Мюллер Н. Вермахт и оккупация (1941—1945). О роли вермахта и его руководящих органов в осуществлении оккупационного режима на советской территории. М.: Воениздат. 1974.
  • Немецко-фашистский оккупационный режим (1941—1944 гг.). М.: Политиздат. 1965.
  • Полторак. А. И. Нюрнбергский эпилог. М.: Воениздат. 1969.
  • Принудительный труд 1939—1945. Опыт международного проекта. Издательско-полиграфический центр. Воронеж. 2020.
  • Россия и СССР в войнах ХХ века. Книга потерь / Г. Ф. Кривошеев, В. М. Андроников, П. Д. Буриков и др. М.: Вече. 2010.
  • Савенков А. Н. Геноцид советского народа: от истории к праву, без срока давности // Государство и право. 2021. № 9. С. 7—30.
  • Савенков А. Н. Нюрнберг: приговор во имя мира. М.: Проспект. 2021.
  • Советские военнопленные во время Второй мировой войны на польских землях / науч. ред. Я. Войтковяк. СПб.: Алетейя. 2018.
  • Солонарь В. А. Очищение нации. Насильственные перемещения населения и этнические чистки в Румынии в период диктатуры Иона Антонеску (1940—1944). СПб. 2020.
  • Холокост на территории СССР. Энциклопедия. М. 2011.
  • Чумаков Г. В. Финские концентрационные лагеря для гражданского населения Петрозаводска в 1941—1944 гг. // Вопросы истории Европейского Севера (Народ и власть: проблемы взаимоотношений, 80-е гг. XVIII—XX в.). Петрозаводск. 2005. С. 142—151.
  • Шевяков А. А. Гитлеровский геноцид на территориях СССР // Социологические исследования. 1991. № 12. С. 3—11.
  • Штрайт К. «Они нам не товарищи»: вермахт и советские военнопленные в 1941—1945 гг. М. 2009.
  • Яковлев Е. Н., Дюков А. Р., Симиндей В. В. Нацизм на оккупированных территориях Советского Союза. СПб. 2024.
  • Barber J., Harrison M. Patriotic War, 1941—1945 // The Cambridge History of Russia. Vol. 3. Cambridge: Cambridge University Press. 2006. P. 217—242.
  • Borejsza J. W. A Ridiculous Hundred Million Slavs: Concerning Adolf Hitler’s World-View. Warsaw. 2017.
  • Connelly J. Nazis and Slavs: From Racial Theory to Racist Practice // Central European History. 1999. Vol. 32, № 1. P. 1—33.
  • Harrisville D. A. The Virtuous Wehrmacht: Crafting the Myth of the German Soldier on the Eastern Front, 1941—1944. Cornell University Press. 2021.
  • Heer Н., Streit С. Vernichtungskrieg im Osten. Judenmord, Kriegsgefangene und Hungerpolitik. Hamburg. 2020
  • Kaul С. F. Nazimordaktion, T. 4. Ein Bericht uber die erste industrimabig durchfuhrte Mordaktion des Naziregimes. Berlin. 1973.
  • Kay A. J. Empire of Destruction: A History of Nazi Mass Killing. Yale University Press. 2021.
  • SS im Einsatz. Eine Dokumentation ϋber die Verbrechen der SS. Berlin: Deutscher Militärverlag. 1967.
  • The Oxford History of the Third Reich. Oxford University Press. 2023.
"https://bxr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Зүблэлтын_арадай_геноцид&oldid=363629" хуудаһанһаа абтаһан