Сампилон Даши Сампилович

Даши Сампилович Сампилон
Даши Сампилович Сампилон
Түрэһэн үдэр	1900 оной
Наһа бараһан үдэр	1938 оной
Эрхэтэн	Оросой Эзэнтэ гүрэн ; СССР
Ажаябуулгын түхэл	политиг
Болбосорол	Москвагай хүдөө ажахын дээдэ һургуули
Шажан шүтөөлгэ	буддын шажантан
Нам	Зүблэлтэ Холбооной Коммунис нам
Гол бодолнууд	үндэһэтэнэй -сүлөөрэлгын хүдэлөөн

Даши́ Сампи́лович Сампило́н (буряад хэлэн Сампилай Даша; 1900 оной түрэһэн — 1938 оной наһа бараһан) — буряадай үндэһэтэнэй хүдэлөөнэй түрүүшүүлэй нэгэн, Буряадай үндэһэтэнэй хорооной түрүүлэгшэ (Бурнацком) (1918)^[1].

Намтар

Тэрэ 1891 ондо Агын талын Дүүмын Аршантын сомондо буряад малшанай бүлэдэ түрэһэн юм. Агын приходской училищи эрхимээр дүүргээ. Москвагай газар элдүүрилгын һургуулида һураһанай удаа Даша Москвагай хүдөө ажахын дээдэ һургуулида (мүнөөнэй — Москвагай К. А. Тимирязевай нэрэмжэтэ хүдөө ажахын академи) ороһон.

Дашын дээдэ һургуулида һуража байхадаа, ажалша арадые хаанта засагай дарлалтаһаа сүлөөлхэ хубисхалта бодолнуудаар, арадуудай эрхэ сүлөө, тэгшэ эрхэ тухай бодолнуудаар, үндэһэ яһатанай өөрыгөө тодорхойлхо эрхэнүүдээр нэбтэрнэ.

Февралиин хубисхалай һүүлээр Сампилон таряашадай депутадуудай Бүхэроссиин съезддэ буряад арадһаа делегадаар һунгагдажа, Таряашадай депутадуудай Бүхэроссиин Соведэй гүйсэдкомой гэшүүнээр һунгагдаа һэн. Энэ съезд дээрэ большевигүүд тээшэ тэрэ эсэслэн шэлэлгэ хэнэ^[2].

Даша Сампилон Буряад-Хальмагай хорооной Петроградта эмхидхэлгэдэ хабаадана, тэрэнэй зорилго хадаа буряад болон хальмагуудта үндэһэн гүрэн түрэ байгуулха болоно. Тэрэ хорооной хүтэлбэрилхы зургаанай гэшүүн боложо, эмхидхэлэй болон үзэл бодолой-политическэ ехэ ажал ябуулна. Буряадай үндэһэтэнэй хүдэлөөнэй мэдээжэ ударидагша Элбэг-Доржо Ринчино зүбшэл заабаряар ехэ туһа хүргэнэ.

1918 оной январь һарада Даши Сампилон Буряад-Монголой үндэһэтэнэй хорооной (Бурнацкомой) Эрхүүгэй таһагай түрүүлэгшээр һунгагдаа һэн. 1918 оной сентябриин 19-дэ Буряадай Үндэһэтэнэй Түбэй хорооной гэшүүдэй болон аймагуудай түлөөлэгшэдэй зүблөөн дээрэ Сампилон Буряад арадай түрүүшын албан ёһоной бэшэ засагай газар болоһон Бурнацкомой түрүүлэгшээр нэгэн дуугаар һунгагдана. Сампилон Бурнацкомой хүтэлбэрилэгшэдэй эгээл залуунь байһан юм. Тэрэ 1918 ондо 27 наһа гүйсэбэ^[3].

Шэтэ тэрэ үедэ японой интервентнүүд болон атаман Семёновой сэрэгүүд сүлөөгүй байгаа. Михаил Богданов түрүүтэй Бурнацкомой зарим гэшүүд эзэмдэлгэдэ эсэргүүсэжэ, тушаалнуудһаа гаража ошоо һэн. Буряад зоной үндэһэн автономи абаха гээшэ гол зорилго болоно гэжэ Даши Сампилон тоолоод, уян нугархай байһанаа харуулжа, япон болон Семёновтонтой суг ажаллаа.

1921 ондо Даши Сампилон РСФСР-эй гадаадын хэрэгүүдэй Наркомадта хүдэлжэ эхилнэ. 1922 онһоо 1925 он болотор тэрэ Москвада Монголой элшэн сайдай газарта СССР-һээ секретаряар ба зүбшэлэгшөөр хүдэлнэ. 1925 ондо МНР-эй арадай ажахын яаманай зүбшэлэгшөөр томилогдоо. Сампилон Монголой засагай газарай даабаряар Европын олон гүрэнүүдээр ороной үйлэдбэриин бааза табиха тоног түхеэрэмжэ, машина худалдан абахаяа ошоһон байна. Тэрэ Франци, Германи, Британи, Бельги, Австри, Чехословаки уласуудаар айлшалба. Эдэ оронуудта сэхэ уялгануудһаа гадна монгол арадууд, Монгол, Буряад-Монгол тухай эрдэм мэдэсэ дэлгэрүүлжэ, монгол түүхэ, гүрэнэйнгөө мүнөө үеын байдал тухай хөөрэһэн байна.

1929 ондо мнрп-дэ «зүүнэй» хүсэнүүд диилэжэ, сталинай жэшээгээр социалис барилга түргэдүүлхэ гэжэ оролдодог, партиин зэргэдэ сэбэрлэжэ эхилээ һэн. Сампилон тушаагдаад, НКВД-дэ үгтэжэ, СССР абаашагдаа һэн. Тэрээндэ совет засагта эсэргүү ажал ябуулгын гэмнэлгэ хэгдээ, тэрэ 10 жэлээр эрхэеэ хаһагдаа. Соловецк гэһэн газарта хэһээлтэдэ хаагдаа. Харин ГУЛАГ-ай хүтэлбэридэ Сампилоной гүнзэгы мэдэсэ хэрэгтэй боложо, Беломорканал, Ленинград руу шэдэгдэбэ.

1938 оной январиин 20 НКВД-гэй «гурбанай» шиидхэбэреэр Даши Сампилон буудуулһан байна. 1984 ондо сагааруулагдаа.

Даши Сампилович Сампилон орёо сагта буряад үндэһэтэнэй хүдэлөөнэй хүгжэлтэдэ айхабтар ехэ хубитаяа оруулжа, буряад үндэһэн гүрэн — автономито можонуудые, Удаань Буряад-Монголой АССР-ые 1923 ондо байгуулха үндэһэ һуури табиһан юм.

Мүн харагты

Богданов Михаил Николаевич

Ажаглалтанууд

↑ Сампилон Даша (неопр.). soyol.ru. Дата обращения: 19 январь 2026.
↑ "Даши Сампилон, Цыден-Еши Цыдыпов:возвращенные из забвения - новости Бурятии и Улан-Удэ". 2026-01-19.
↑ Даши Сампилон – отец бурятской государственности (неопр.). web.archive.org. Дата обращения: 19 январь 2026.

Ссылкэнүүд

Даши Сампилон- Буриадын сүүлчийн Ерөнхийлөгч] (ород хэлэн).

[1] Сампилон Даша (неопр.). soyol.ru. Дата обращения: 19 январь 2026.

[2] "Даши Сампилон, Цыден-Еши Цыдыпов:возвращенные из забвения - новости Бурятии и Улан-Удэ". 2026-01-19.

[3] Даши Сампилон – отец бурятской государственности (неопр.). web.archive.org. Дата обращения: 19 январь 2026.

[1]

[2]

[3]