Ород гүрэндэ хоёр хэлэтэй байдал

Сүлөөтэ Нэбтэрхы Толи — Википеэдиһээ

Ород гүрэндэ хоёр хэлэтэй байдал (ород хэлэн Двуязычие в России ) — Оросой Холбоото Уласай дэбисхэр дээрэ билингвизм Алтайн, Башкортостан, Татарстан, Чуваш, Саха-Яхад уласуудта, Хойто Кавказай, Буряад уласуудта болон бусад можонуудта дэлгэрэнхэй. Эдэ бүгэдэ уласуудта хэлэнэй байдал иимэ шэнжэтэй байгуулалтатай: хотын ажаһуугшад ехэнхидээ гансал ород хэлэн дээрэ дуугардаг гү, али хэлэн тухай (үндэһэн арадай) зарим мэдэсэтэй байдаг. Хүдөөгэй ажаһуугшад олонхи ушарта түрэл угсаатанайнгаа хэлэн дээрэ хөөрэлдэдэг; тэдэнэй ород хэлэ мэдэхэнь тодорхой бэшэ гү, али дутуу байжа болохо. Билингвизмын үшөө нэгэ түхэл (ород хэлэн түрэлхи хэлэн болон ондоо хэлэ мэдэхэ) үсөөн дэлгэрэнги.

Карели

Карелиин Уласта хэлэнэй байдал ондоо тээһээ ерэгшэ, гол түлэб ород хэлэтэй, хүн зоной олон байһанһаа дулдыдана[1]. Ажаһуугшадай үндэһэн арадууд гэжэ өөрыгөө нэрлэдэг хүн зоной хуби, ба ганса хэлэн дээрэ хөөрэлдэдэг хүнүүд бэшэ (карел, вепс, фин, саам), бага: 11,9 % (2002 оной хүн зоной тоо бүридхэл)[1]. Хоёр хэлэтэй байдал гол түлэб үндэһэн арадуудай ажаһуудаг хүдөө нютагуудта шэнжэтэй. Хотонуудта хоёр хэлэтэй байдал наһатайшуулда ба тосхонһоо нүүжэ ерэһэн зондо еһотой. Ород хэлэнһээ гадна эдэ хэлэнүүдэй хоёр-гурбаниинь үндэһэ яһатан хоорондын үдэр бүриин харилсаанда мэдэхэ, хэрэглэдэг хүнүүд үшөөл биишье һаа (энэнь хэлэнүүдэй холбоотой байдал болон холилолдоһон хүн зоной ашаар нүлөөлнэ), залуушуул ород хэлэ шэлэдэг.

Карелиин Шёлтозеро нютагта ород-веппскэ хоёр хэлэтэ заалтанууд

Үндэһэн арадуудай үсөөн хубитайшье һаа, Карелиин Уласта үндэһэн хэлэнүүдээ хэрэглэлгэ сахиха, хүгжөөхэ талаар ажал ябуулагдана: Эдэ хэлэнүүдые хэдэн һургуулинуудта ород хэлэндэ нэмэлтэ, гадна түрэлхи хэлэнүүдээр гү, али факультативаар заадаг, ба Петрозаводскын ехэ һургуулиин Лённротын нэрэмжэтэ финн-угор һургуулида — предмедүүдээр. Карелиин Уласта эдэ хэлэнүүд дээрэ сонинууд, сэтгүүлнүүд, номууд хэблэгдэнэ, теле-радиодамжуулганууд бэлдэгдэнэ[2], театрай зүжэг наадануудаар. Карел хэлэндэ гүрэнэй хэлэнэй зэргэ олгуулха талаар ажал ябуулагдана[3]. Хоёр хэлэтэй тэмдэгүүд олонхи ушарта дайралдадаг, ехэнхидээ ород ба карел гү, али фин хэлэн дээрэ, илангаяа: эмхи зургаануудай ба дэлгүүрнүүдэй нэрэнүүд, харгынууд дээрэхи хүн зонтой газарнуудай тэмдэгүүд ба түмэр замай вокзалнуудай нэрэнүүд.

Харин харилсаха гол хэлэн ород хэлэн болоно.

Коми Улас

Коми Уласта хэлэнэй байдал мүн лэ олон тоото нүүжэ ерэгшэ ород хэлэтэй ажаһуугшадаар дулдыдана. Теэд республикын засаг түрэ хэлэеэ сахиха талаар хэмжээнүүдые абажа байна: хүн зонтой нютагуудай гудамжануудаар, бүхы гудамжын тэмдэгүүд болон гэрнүүд дээрэхи самбарнууд, Худалдаа наймаанай газарнуудай эзэд болон дэлгүүрнүүдэй болон эмхи зургаануудай ажаллаха саг тухай мэдээсэл хоёр хэлэн дээрэ бэшэгдэнхэй: коми болон ород хэлэн дээрэ. Коми хэлэн дээрэ мүн лэ уласай болон хизаарай удха шанартай номууд, уран зохёолой сэтгүүлнүүд, сонинууд хэблэгдэдэг[4].

Коми-ород хоёр хэлэтэй байдал түүхэдэ эдэ хэлэнүүд дээрэ хэлэгшэдэй хоорондохи удаан хугасаанай харилсаанай үрэ дүндэ бии болоһон. Олон ниитын коми-ород хоёр хэлэтэй байдал Зүблэлтэ үедэ хүгжэжэ эхилһэн, ород хэлэнэй хэрэглэлгын һалбаринуудай саг үргэлжэ үргэдхэгдэжэ байһан. XX зуунай эсэстэ хүдөө нютагай коми зоной 95 % оршом түрэлхи ба ород хэлэн дээрээ тодорхой хэмжээгээр хөөрэлдэдэг байгаа. Ород хэлэеэ түрэлхи хэлэндээ тоолодог коми (гол түлэб хотынхид) олошорно. СССР-эй 1989 оной хүн зоной тоо бүридхэлэээр тэдэ бүгэдэ комиинхидай 20 % оршом боложо, тэдэнэй оройдоол 50%-нь коми хэлэн дээрэ бэрхэ байһанаа тэмдэглэһэн байна. Ород-коми хоёр хэлэтэй гэһэн ушарнууд бии. Тиигэжэ 1989 ондо Коми Уласта ажаһуудаг ородуудай 1,2%-нь коми хэлэн дээрэ бэрхэ байһанаа тэмдэглээ[5].

Башкортостан

Мүн үзэхэ:Башкир-ород хоёр хэлэтэ байдал

Башкортастан Уласай хэлэнэй байдал ниитэ хүн зоной дунда хоёр хэлэтэй хүнүүдэй ехэ хубиие харуулна. Бүхэроссиин 2020 оной тоо бүридхэлэй мэдээгээр, улас дотор ород хэлэтэй хамта 1 482 740 хүн хоёр хэлэтэй, 259 558 хүн гурбан хэлэтэй, 28 551 хүн гурба ба тэрэнһээ дээшэ хэлэ мэдэдэг[6].

1999 оной майн 4-дэ «Башкортостан Уласай арадуудай хэлэнүүд тухай» хуули абтажа, улас дотор башкир ба ород хэлэнүүдые гүрэнэй хэлэнүүд гэжэ тогтооһон юм.

Хоёр хэлэтэй байдал илангаяа хүдөө нютагуудта шэнжэтэй болоод элдэб яһатанай түлөөлэгшэдэй хоорондохи үдэр бүриин харилсаанай хэрэгсэлһээ дулдыдалтай. Башкортостанай зүүн зүгэй хүдөө нютагуудта ород-башкир хоёр хэлэтэй байдал дэлгэрэнги; баруун нютагуудта баһа ород-татар хоёр хэлэтэй байдал бии. Ехэнхидээ үндэһэ яһатан хоорондын харилсаха хэлэнэй (яряанай койне) үүргэнүүдые ород хэлэн, үсөөн ушарта татар гү, али башкир хэлэн гүйсэдхэнэ. Жэшээнь, 2020 оной хүн зоной тоо бүридхэлэй дүнгөөр 31 438 ород үндэһэтэн, 91 581 татарнууд башкир хэлэн дээрэ дуугардаг. Башкир ба татар хэлэнүүдэй хоорондо хэлэнэй хаалта үгы, түрэл хэлэнүүд байһанһаа болоно. Нютаг дэбисхэрэй хэлэнэй байдалай онсо илгаань башкир болон татар хэлэнүүдэй хажуу талын диглоссиин байдалтай холбоотой, эдэ хоёр хэлэнэй тодорхой дүтэ байдалаар дэмжэгдэнэ ба эдэ хэлэнүүдэй холын аялгануудай хабаадалгатайгаар хэлэнэй үргэлжэлэл болгон үргэдхэгдэхэ аргатай (мишар, тептяр хэлэнүүдэй, башкир хэлэнэй зүүн нютаг аянга). Уласта заншалта ёһоороо ажаһуудаг нилээд олон чуваш, мари, удмурт яһатанай, Мүн башкир гү, али татар хэлэн дээрэ хөөрэлдэжэ, бусад нютаг яһатанай түлөөлэгшэдтэй үдэр бүри юрэ харилсахадаа хэрэглэдэг.

Башкортостанда 2024 оной декабрь һарын байдалаар олон хэлэтэй 9 һургуули нээгдэжэ, нэгэ доро ород, түрэлхи болон хари хэлэнүүд дээрэ һуралсал ябуулагдана, мүн 50-дахи һургуулиин урда тээхи эмхи зургаанда олон хэлэтэй 72 бүлэгүүд хүдэлнэ[7].

Башкортостанай хотонуудта ород хэлэн үндэһэ яһатан хоорондын харилсаха хэлэн гэжэ ехэнхидээ хэрэглэгдэдэг.

Башкортастан Уласта гүрэнэй хэлэнүүдые мэдэлгэ
(2020 оной тоо бүридхэлэй мэдээгээр) 		Ородууд Башкирнууд Татарнууд Чувашууд Марийцууд Украинцууд Мордванууд Удмурдууд Бусад Үндэһэн яһан
заагдаагүй
Башкир хэлэн[8] 31 438 802 065 91 581 2 696 2 479 229 106 2 223 903 3 977
Ород хэлэн[8] 1 507 803 1 239 536 963 396 79 480 84 403 14 798 10 934 17 024 13 137 50 271
Бусад хэлэ мэдэдэг[8]:
Англи хэлэн 59 045 30 665 33 013 1 564 1 673 563 165 851 1 375 1 679
Казах хэлэн 284 621 446 9 18 16 1 8 19 9
Талын зүүн Мариин хэлэн 2 183 1 743 876 63 56 131 17 9 173 501 390
Немец хэлэн 10 108 4 926 4 879 333 593 135 44 97 74 197
Татар хэлэн 28 257 216 400 549 158 5 726 9 186 339 180 5 002 1 315 4 155
Удмур хэлэн 419 1 175 300 2 89 3 1 13 498 11 25
Украин хэлэн 2 826 198 207 30 12 4 119 6 5 36 34
Француз хэлэн 1 554 594 822 24 126 28 2 5 108 38
Чуваш хэлэн 3 237 1 030 932 48 565 76 31 111 3 56 179

Татарстан

Гол толилолго:Орос-татар хоёр хэлэтэ байдал

Татарстан Уласай Үндэһэн Хуулиин 8-дахи статьягай ёһоор, Буряад Уласай дэбисхэр дээрэ ород ба татар хэлэнүүд тэгшэ эрхэтэй гэжэ тоологдоно. Энэл статьяда Татарстан Уласай гүрэнэй засаг зургаануудта, нютагай засагай өөһэдын хүтэлбэриин байгууламжануудта, гүрэнэй эмхи зургаануудта хоёр хэлэн тэгшэ үндэһөөр хэрэглэгдэдэг[9].

Казаниин метро соо хоёр хэлэтэ заалта

Хоёр хэлэтэй болохо асуудал Татарстанда эдэбхитэй зүбшэн хэлсэлгын сэдэб болоно[10][11], энэ сэдэбээр эрдэмэй шэнжэлгэ хэгдэжэ байна[12][13], публикуются статьи[14]. Үдэр бүриин хэлэлгэ соо ород-татар суржик хэлэн ходо дуулдадаг, татар хэлэлгэ соо ород үгэнүүдэй оролсоонууд, лингвистическэ конструкцинууд болон бүхэли мэдүүлэлнүүд байха үедэ. Хотын татар хэлэтэй ажаһуугшад хүдөөгэй ажаһуугшадтай жэшээлхэдэ, ород хэлэеэ һайнаар мэдэдэг, гэртээ харилсахадаа татар хэлэ хэрэглэдэг болон ородуудта ямаршье бэрхэшээлгүйгөөр ажалдаа, олоной газарта, ород хэлэтэй нүхэдтэеэ харилсахадаа г.м.

Татарстанда татарнууд, чувашууд гол түлэб ажаһуудаг хүдөө нютагуудта татар хэлэн үндэһэ яһатан хоорондын харилсаха хэлэнэй үүргэ дүүргэдэг. Татарстанай татар нютагуудта ажаһуудаг ородууд баһа татар хэлэ шудалжа, татар хүршэнэртэеэ үдэр бүри харилсахадаа хэрэглэжэ байна. Хэрбэеэ Татарстанай аха үеын чувашуудта харилсаха гол хэлэнүүдынь чуваш ба татар хэлэнүүд байгаа һаа, чуваш залуушуулай дунда татар хэлэн ород хэлэндэ зам үгэжэ, хоёрдохи һууриһаа гурбадахи һуурида гараһан байна. Татарстанай олонхи чувашууд үдэр бүриин харилсаанда хангалтатай хэмжээндэ чуваш, ород, татар хэлэнүүд дээрэ хөөрэлдэдэг.

Гэхэтэй хамта, 2001 оной асуултын ёһоор, асуултада хабаадаһан татарнуудай 53,8%-нь татар хэлэ үзэлгэ предмет болгожо, үхибүүдээ ород хэлэтэй һургуулида һургаха хүсэлтэй байһанаа мэдүүлээ. Уласай нефтиин аймагуудта 15 % татар, 16,5 % ород залуу хүбүүд, басагад үндэһэн хэлэеэ үндэһэтэнэйнгөө бүлгэмэй оршон байдалай баталамжа гэжэ ойлгодог байгаа; Татарай 31 %, ород залуушуулай 59,5 % түрэлхи хэлэеэ гансал харилсаха хэрэгсэл гэжэ үзэдэг байгаа[15].

Чуваш Улас

Чуваш Уласай хүдөө нютагуудта, эндэ ехэнхидээ чувашууд, татарнууд ажаһуудаг, чуваш хэлэн һая болотор үндэһэ яһатан хоорондын харилсаха хэлэн боложо ябаа. Энэ үйлэ ябадал мүнөө ород хэлэндэ оруулагдажа байна.

Саха Улас

Саха (Яхад) Уласай Үндэһэн хуулиин 46-дахи статьяар Саха уласай дэбисхэр дээрэ саха болон ород хэлэнүүд гүрэнэй хэлэнүүд гэжэ тоологдодог, тэдэндэ адли эрхэ олгогдодог. Яхад Улас Ородой Холбоото Уласай үсөөн тоото нютаг можонуудай нэгэн болоно, тэндэ ород хэлэн үндэһэтэн хоорондын харилсаанай хэлэнэй үүргэ дүүрэн абаагүй[16]. Яхадай үндэһэн арадуудай дунда (долган, эвен, эвенк, юкагир ба яхад) яһатан хоорондын харилсаха хэлэн гэжэ хэрэглэгдэдэг. Ехэнхи hургуулинуудта (гол түлэб тосхонуудта) зарим классууд, заримдаа бүхэли hургуулинууд гансал саха хэлэн дээрэ заана. Ниитын унаа тээбэридэ (автобусуудта) буудалнуудые нэрэ хоёр хэлэн дээрэ хэлэгдэнэ. Олон харгын тэмдэгүүд ба заабаринууд мүн лэ хоёр хэлэн дээрэ. Олондо мэдээсэл тараадаг хэрэгсэлнүүд якут, ород хэлэн дээрэ, мүн хойто зүгэй үсөөн тоото арадуудай хэлэн дээрэ бии. Саарһанай ажалнуудай албан ёһоной хэлэнүүд мүн лэ ород, яхад хэлэнүүд болоно. Хотын оршонһоо холо оршодог нютагуудта ородууд яагаад хэлэеэ эзэмдэжэ, аажамаар олоной түрэлхи хэлэн боложо байна гэжэ харахаар.

Ород гүрэндэ харилсаха хэлэнүүд

Хэдэн ушарта ород ба нютагай хэлэнүүдэй хоорондохи хэлэнэй холбоонууд пиджин ба холимог хэлэнүүдэй бии болоһондо хүргэһэн байна. Ородой Хойто зүгтэ Руссенорск тухай мэдэсэ поморнуудай дунда үргэн дэлгэрһэн байгаа[17][18]. Алас Дурна зүгтэ (кяхтин) ород-хитад пиджиниие ородуудшье, Алас Дурна зүгэй арадуудшье лингва франка болгон хэрэглэжэ байгаа[19][20]. Ород хэлэн дээрэ һуурилһан үшөө нэгэ пиджин нютаг аянгын Таймыр дээрэ байһан ба долган, нганасан, энец, эвенк угсаатан хэрэглэдэг байгаа[21][22].

Ажаглалтанууд

  1. ↑ 1 2 Толилолго харагты: Карели Уласай ажаһуугшад
  2. ↑ Тодорхойгоор толилолго соо харагты: Петрозаводскын олондо мэдээсэл тараадаг хэрэгсэлнүүд
  3. ↑ Толилолго харагты: Карели Улас#Хэлэнэй бэрхэшээл
  4. ↑ Е.А.Кондрашкина Современная языковая ситуация в Республике Коми. Архивировано 1 сентябрь 2013 года.
  5. ↑ Айбабина Е. А. Двуязычие. — М.: Коми язык. Энциклопедия. Отв. ред. Г.В. Федюнёва, 1998. — 93 с.
  6. ↑ Владение языками и использование языков населением по муниципальным образованиям Республики Башкортостан. Дата обращения: 5 сентябрь 2025.
  7. ↑ Гульназира Ишбердина. Акмуллинский университет помогает развивать полилингвальное образование (ород хэлэн). "Российская газета" (24 декабрь 2024). Дата обращения: 5 сентябрь 2025.
  8. ↑ 1 2 3 Владение языками населением наиболее многочисленных национальностей МО РБ. Дата обращения: 5 сентябрь 2025.
  9. ↑ Толилолго харагты: Татарстан Уласай Конституциин текст
  10. ↑ Рустам Минниханов: «Вопрос двуязычия не подлежит пересмотру». Архивировано 1 сентябрь 2013 года.
  11. ↑ В Казани обсудят проблемы билингвизма в технических вузах. Дата обращения: 5 сентябрь 2025. Архивировано 28 декабрь 2011 года.
  12. ↑ Двуязычие в Татарстане. Дата обращения: 5 сентябрь 2015. Архивировано 27 апрель 2012 года.
  13. ↑ Влияние двуязычия на этноидентичность этнофоров и их представления о культурных ценностях этнических соседей в Татарстане. Архивировано 1 сентябрь 2013 года.
  14. ↑ О проблемах двуязычия в Татарстане. Архивировано 1 сентябрь 2013 года.
  15. ↑ Я. З. Гарипов. Языковое развитие полиэтнического региона (ород хэлэн). Социологические исследования. — 2012. — №4. — С. 68.. Дата обращения: 5 сентябрь 2025. Архивная копия от 23 январь 2022 на Wayback Machine
  16. ↑ Алпатов В. М. Языковая ситуация в регионах современной России. Архивировано 1 сентябрь 2013 года.
  17. ↑ Broch, I. & Jahr, E. H. "Russenorsk: a new look at the Russo-Norwegian pidgin in northern Norway.". — Cambridge: C.U.P.: In: P. Sture Ureland & I. Clarkson (eds.): Scandinavian Language Contacts, 1984. — 21-65 с.
  18. ↑ Русско-норвежский пиджин. Архивировано 1 сентябрь 2013 года.
  19. ↑ Е.В.Перехвальская. Сибирский пиджин (дальневосточный вариант). Формирование. История. Структура. Дата обращения: 27 март 2013. Архивировано из оригинала 6 август 2013 года.
  20. ↑ Русско-китайский пиджин. Архивировано 1 сентябрь 2013 года.
  21. ↑ А.Ю.Урманчиева. Говорка: пример структурно смешанного языка. Архивировано 1 сентябрь 2013 года.
  22. ↑ Е. А. Хелимский «Говорка» – таймырский пиджин на русской основе // Компаративистика. Уралистика: Лекции и статьи. : Языки русской культуры. — М., 2000.

Ном зохёол

  • 150 языков и политика: 1917—1997. Социолингвистические проблемы СССР и постсоветского пространства. М.: Институт востоковедения РАН. 1997. 192 с. ISBN 5-89282-022-X (Изд. 2-е, дополненное (…1917—2000). М.: Крафт + Институт востоковедения РАН, 2000. 224 с.)
  • Пунегова Г. В. Функционирование русского языка в условиях двуязычия в Республике Коми. Сыктывкар, 2008. 184 с.

Ссылкэнүүд

"https://bxr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Ород_гүрэндэ_хоёр_хэлэтэй_байдал&oldid=367345" хуудаһанһаа абтаһан