Буряад Уласай ой модоной баялигууд

Сүлөөтэ Нэбтэрхы Толи — Википеэдиһээ
Шалгагдаһан статья
Шэлбүүһэеэ һэбижэ байһан модотой намарай ой. Буряадай Зүүн Саяанай хадаар ургаһан набшаһата ой намартаа
Үргэн намаатай ой

Ой — байгаали сахин хамгаалха талаар гуримшуулга, биогеоценоз, тэрэнэй гол шухала амидаралай түхэл модод болоно.[1].

Ой — байгаали бүрилдүүлһэн хуби, тиихэдээ дэлхэйн хэмжээгээр — энэ биосферын хуби, тогтомол хизаарта — энээниие тариһан модон гээд харахадашье болоно. Ой модон гээшэмнэй байгаали-бүһэлүүрэй хэсэг, нэбшэгэр хүбшэ тайгашье, байгаали хамгаалалгын айхабтар ехэ системэ болоно бшуу.[2].

Ой модон хадаа хуурай газарай дүрбэнэй гурбан хубииень эзэлдэг. Дэлхэй дээрэ ой модоной эзэлдэг дэбисхэр 38 сая дүрбэлжэн модоной зай болоно[3].Тэдэнэй 264 сая гектарынь гү, али 7 % хүнэй тариһан, XXI зуунай эхин болотор бүмбэрсэг дэлхэй дээрэ анханһаа ургажа байһан ой модоной 50 % хүнүүд хюдаһан юм. Халуун ороной (тропигуудай) ой модон бүхы ой модоной дэбисхэрэй хахадыень эзэлнэ. Оройгоороо 0,2—0,3-һаа шэнгэн модотой ойн талмай хомор модотой ой гэжэ тоологдодог юм[2].

Газарай баялиг

Нарһан модон
Ойн сэсэгүүд
  • Хамта: 35 114,3 мянган гектар (100 %)
  • Хүдөө ажахын: 4 219,5 мянган гектар (12,6 %)
    • Хүдөө ажахын шэглэлээр хэрглэгдэхэ дэбисхэр: 3 070,4 мянган гектар
    • Хизаарламал ашаглалгатай газар: 165,3 мянган гектар
    • Хүдөө ажахын эрдэм-шэнжэлэлгын ба һуралсалай газар: 30,1 мянган гектар
    • Байгаалиин тэжээлэй дэбисхэр: 2 144,9 мянган гектар
      • Уула шадар: 1 737,4 мянган гектар
      • Тала дайда: 407,5 мянган гектар
  • Ой модоной ажахы: 26 361,0 мянган гектар (75 %)
    • Ой модотой газар: 20 945,3 мянган гектар
      • Ой модоор хушагдаһан газар: 19 885,8 мянган гектар
    • Ой модоной ургаха газар, ойн ургамалнууд: 9,5 мянган гектар
    • Ой модоор хушагдаагүй газар: 1 050,0 мянган гектар
    • Үбһэ сабшаланай газар: 823,1 мянган гектар
    • Бэлшээри: 433,1 мянган гектар
  • Уһанай ажахын газар: 2 165,0 мянган гектар
    • Нуурнууд, голнууд, горход: 2 110,0 мянган гектар
    • Уһа хадагалһан сөөрэмүүд, нуурмагууд: 52,8 мянган гектар
  • Тусгаар хамгаалагдаһан газар: ≈10 %

Ой модоной баялиг

И. И. Шишкин. Нарһата ой соо үглөөгүүр
  • Хамтадаа: 19 885,8 мянган гектар (100 %); 2,4 миллиард м³
  • Шэлбүүһэтэ модод: 14 673,3 мянган гектар (75,2 %); 1 726,6 сая м³
    • Шэнэһэн: 50,1 %
  • Жэжэ намаатай модод: 1 568,9 мянган гектар (8,0 %)
  • Хуһан: 71.3 сая м³
  • Уляаһан: 50,5 сая м³

Буряад Уласай газар дэбисхэр ойн баялигаар баян юм. Эхэ байгаали энэ дэлхэйдэ элдэб түрэлэй модо бэлэглэнхэй бшуу. Буряад ороной газар дайдын табанай дүрбэн хубинь гэхэ гү, али зуунай 83 хубинь ой модоор бүрхөөгдэнхэй. Ойн жасын ниитэ талмай 27,2 сая гектар болоно, энээнэй 20,3 сая гектарынь ой эзэлнэ. Ой модоной бүридэл: шэнэһэн — 65 %, нарһан — 21 %, хуша — 8 %, хасуури — 2 %, жодоо — 3 %, саашанхи 4 % — хуһан, уляаһан болон бусад түрэлэй модод. Эдэ хадаа гол түлэб шэлбүүһэтэ модоной ой болоно. Тэдэ гол горходой, мүрэнүүдэй, нуурай хотогорнуудай уһа сахидаг, нэмээдэг; нара һалхинһаа газарай хүрьһэнэй нуралгые хамгаалдаг; ургамалай болон амитадай байдалай элдэб янзануудые тэнсүүрилдэг, сахидаг гээшэ.

Буряад ороной дэбисхэр дээрэ шэлбүүһэтэ, набшаһата модод ургадаг. Хойто нютагуудаар үдхэн, үндэр, аглаг һайхан ой халюуран ногооржо байдаг юм. Тэрэ ой руу ороходо, үндэр сэхэ шэнэһэн, нарһан, хасуури, хуша модод огторгой хадхан ургажа байһан шэнгеэр үзэгдэдэг. Эдэ мододой шанха оройгоор жэгүүртэ шубуудай дуулахые соносохоор, хэрмэн, жэрхи болон бусад ойн амитадай ажамидарал харамаар. Тиин халта зогсожо шагнаархахада, элдэб хорхой шумуулай хииганаан, жэжэхэн шубуудай хоолой ниилүүлэн дуулалдаан, бишыхан амитадай өөр өөрын өөрсэ абяанууд шэхэнэй шэмэг таһалдуулангүй, ямар бэ даа ирагуу һайхан хүгжэм мэтээр дуулдадаг юм.

Буряад ороной ой модоной газар дэбисхэрээр сарса модон, уляангир, хайлааһан, тэрэнги, мойһон, нохойн хоншоор, үшөөһэн, шасаргана, ташаргана, арса, үхэр нюдэн, зандан, яшал, нүргэс, иргай болон бусад модо һөөгүүд хада уулаар, гол горходой эрьеэр ургадаг байна.

Нарһан модон — Буряадай гол баялиг мүн. Нарһан — Буряад Уласай эгээ үндэр, хондообо модон. 20 гаран метртэ гэшүүһэнэй оролсохогүй хондообо нарһан Хамар дабаанай хүбшөөр, үбэр талын хүндынүүдтэ ургадаг, хуһан, уляаһаншье байха. Таарамжатай һайн газарта нарһан модон 30-35 метр, заримдаа 40-шье метр үндэртэй болодог, бүдүүнээрээ 80-100 сантиметр болотор ургадаг юм. 500—600 зуун жэл соо үмхирэнгүй ургажа байха аргатай. Тэрэ хододоо ногоорон байдаг. Энэ хадаа барилгада тон ехээр хэрэглэгдэдэг модон болоно. Жэл бүри отологдодог мододой 65 % хубинь нарһан гээшэ. Үндэр, нараар бага, хадын ара, хүйтэн, нойтон, шииг ехэтэй газарнуудта нарһан ургадаггүй. Жодоо модон нарһанһаа үндэр боложо ургадаг. Харин шииг ехэтэй, ургамалһаа үтэгжэһэн, бамбагар хүбхэлиг хүрьһэтэй газарта хуша модон ургадаг.

Үндэр хүбшын оройдо, ехэ саһанай удаан байдаг газарта онсо набтагар больти хуша ургадаг. Энэ модон һарьдаг хүбшын хүхэ ногоон үнгэтэ шэмэгынь болодог. Далайн нюрууһаа хоёр мянган метрһээ дээшэ үндэр хадын оройдо ямаршье модон, юрын үбһэ ногооншье ургадаггүй. Тусгаар жэжэхэн модоной шанартай хонин арса, сагаан дали, тэмээнэй һүүл гэхэ мэтын һайхан үнэртэй ургамалнууд Буряадаймнай хада уулата газарта элбэгээр һалбардаг юм.

Шэбэр хуша ой тайгын эгээл бүдүүн, томо, баян эдеэтэй модон юм. Хуша хадаа хара ногоон хилэн, сугсага мэтээр халюуран надхажа байдаг торголиг һайхан шэнжэтэй, амтатай һамартай борбоосгойтой бүдүүн модон юм. Хуша модон Буряад ороной ехэнхи дайдада ургадаг: Шэбэрэй гол мүрэнүүдэй эрьеэр,Алтай, Саяан, Хамар-Дабаан ба бусад уулануудай, Байгалай, Хүтиин хүтэл шэлын оройгоор хуша модон элбэг. Хододоо сэбдэг хүйтэн, шэмэрүүн, хатуу уларилтай үндэр газарта, хада уулануудай хярын оройгоор хуша модон ургадаг. 250—300 зуун жэл соо ургахадаа, тэрэ мантан томо болодог юм. 2 метр 30 сантиметр бүдүүн хуша 1922 ондо отолжо, Янгаажанай дасанда асарһан байгаа. Хүнгэн шанартай, гоё юумэ һиилэхэдэ хуша модон тон һайн, ялтарха хахархагүй шэнжэтэй. Хушын һамар эдеэ хоолдо, эм домдо ородог.

Шэнэһэн модон ой модотой газарай хахад хубииень эзэлдэг. Буряад орондо 14 янзын шэнэһэн модод ургадаг юм. Улас дотор шэбэрэй, дагуурай түрэлэй, шэлдэн хатуу шэнэһэн модод бии. Шэбэрэй түрэлэй шэнэһэн тааруу зохид газар нютагуудаар, гол мүрэнүүдэй нугануудаар, наруули дулаахан, шииг нойтонтой газарнуудта — уласай баруун-урда нютагуудаар ургадаг гээшэ. Хойто болон баруун-хойто нютагуудые дагуурай шэнэһэн модод эзэлнэ. Далайн нюрууһаа дээшэ 900—1500 метр үндэр газарта шэнэһэн модон ургадаг бшуу. Тэрэ 500—600 зуун жэлэй туршада ургаха аргатай. Шэнэһэн модон арадай ажахыда шухала удха шанартай юм.

Хасуури, жодоо, хуһан, уляаһан, уляангир, хайлааһан, тэрэнги (тэрээлжэ), нохойн хоншоор, мойһон, сэндэн, үшөөһэн, шасаргана, ташаргана ба бусад модо һөөгүүд Буряад ороной дэбисхэр дээрэ элбэгээр ургадаг байна.

Үйлэдбэридэ, элдэб зэр зэмсэг бүтээлгэдэ хэрэглэдэг хатуу модод гэбэл, хайлааһан, долоогоно, яшал, үлир, бүйлөөһэн болоно. Эдэ ургамалнууд гоёолто ба элдэб һайхан жэжэ эдлэл бүтээлгэдэ хэрэглэгдэнэ. Хуһан баһал элдэб юүмэ бүтээлгэдэ хэрэглэгдэдэг.

Буряадта ургадаг модод ба жэмэсүүд

Шэлбүүһэтэ модод

  • Больти хуша (ородоор: стланик (кедр))
  • Жодоо (ородоор: пихта)
  • Нарһан (ородоор: сосна)
  • Хасуури (ородоор: ель)
  • Хуша (ородоор: кедр)
  • Хүхэ хасуури (ородоор: голубая ель)
  • Шэнэһэн (ородоор: лиственница)

Набшаһата модод

  • Асуула (ородоор: вяз)
  • Боро хуһан (боролжо) (ородоор: карликовая берёза)
  • Бургааһан (ородоор: тальник)
  • Сагаан бургааһан (хайрлаһан) (ородоор: лоза)
  • Сагаан хуһан (ородоор: белая берёза)
  • Таримал уляаһан (уляангир) (ородоор: тополь)
  • Уляаһан (ородоор: осина)
  • Хайлааһан (ородоор: ильм)
  • Хироосгой, нүүрһэн (ородоор: ольха)
  • Хонин бургааһан (ородоор: ива, красная шелюга)
  • Шара дорһото (ородоор: талова, жёлтая кора)

Сэсэгтэ, жэмэстэ модод

  • Алтан харгана (ородоор: карагана золотистая)
  • Алтаргана (ородоор: золотарник)
  • Балга модон (ородоор, мирикария даурская)
  • Боро харганаан (ородоор: карагана колючая)
  • Бүйлөөһэн (ородоор: персик даурский)
  • Гандагаари (ородоор: бузина)
  • Далан хальһан (ородоор: баранник)
  • Долоогоно (ородоор: боярышник)
  • Иргай (яргай) (ородоор: кизил обыкновенный)
  • Мойһон (ородоор: черёмуха)
  • Норон (омбу) (ородоор: рябина)
  • Нохойн хоншоор (хушуун) (ородоор: шиповник, роза коричневая)
  • Нэрһэн (ородоор: голубика)
  • Табилга (ородоор: таволга)
  • Тэрэнги, тэрэлжэ (ородоор: багульник, рододендрон даурский)
  • Тэхын шээг(ородоор: морошка, иглистая смородина)
  • Улаагана (улаан шибшэд) (ородоор: кислица)
  • Улаан дорһото (шүдхэрэй эдеэн) (ородоор: волчья ягода)
  • Үлир (ородоор: яблоня)
  • Үхэр нюдэн (ородоор: чёрная смородина)
  • Хүбшын хүхэ нэрһэн (ородоор: паслён сладко-горький)
  • Шара модон (ородоор: барбарис сибирский)
  • Шасаргана (ородоор: облепиха сибирская)

Һайхан үнэртэй модолиг ургамалнууд

  • Сагаан дали (ородоор: рододендрон адамса (душистый))
  • Хонин арса (ородоор: можжевельник ложноказацкий)
  • Ямаан арса (ородоор: вереск, можжевельник сибирский)

Ажаглалта

  1. Уткин А.И., Рысин Л.П Лес / председ. Осипов, Юрий Сергеевич. — Большая Российская Энциклопедия (в 30 т.). — Москва: Научное издательство «Большая российская энциклопедия (издательство), 2010. — Т. 17. Лас-Тунас - Ломонос. — С. 309—312. — 782 с. — 60 000 экз. — ISBN 978-5-85270-350-7
  2. 2,0 2,1 ЛЕС. Лесная энциклопедия / Гл. редактор Г. И. Воробьёв. — М.: Большая российская энциклопедия (издательство), 1986. — Т. 1. — 563 с. — 100 000 экз.
  3. Архивированная копия.