Нуур хоолой

Сүлөөтэ Нэбтэрхы Толи — Википеэдиһээ
Шалгагдаһан статья

Нуур хоолойнууд — (ород хэлэн дээрэ проливы) хоёр хэсэг газарай хоорондо оршодог ба зэргэлээд байһан уһанай нюруу гү, али тэрэнэй хэһэгүүдые холбодог уһанай уужам дэбисхэр[1]. Тэдэниие алад дамжажа гараад, уһа андалдалгын боложо байһан онсо өөрсэ илгаануудые тодоруулжа, уһанай тусхай хүдэлөөнэй гуримаар тодорхойлогдодог[2].

Нуур хоолойн утань үргэнһөөнь нилээдгүй ехэ байдаг. Дэлхэй дээрэ эгээл ута хэмжүүртэй нуур хоолой — Мозамбигай нуур хоолой, эгээл үргэниинь — Дрейкын нуур хоолой[3].

Нуур хоолойнууд далайн уһан замуудые холбоһон гол уулзуур болоно, тиимэһээ эдэй засагай болон сэрэгэй талаар айхабтар шухала удха шанартай юм. Хуули ёһоной талаар Уласхоорондын нуур хоолойнуудые амяарнь зэргэ шата болгон илгадаг[2].

Нуур хоолойнуудай тодорхойлолго

Нуур хоолойн утыень, гүнзэгыень, эгээл бага ба эгээл ехэ үргэнииень, далайн урадхалнуудай шэглэл ба ябадалайнь хурданиие тэмдэглэлгэ тэрэнэй гол тодорхойлолго болоно. Онгосонуудай тамардаг нуур хоолойнуудта ябаха газарайнь заабаринууд (лоцинууд) бүрилдүүлэн зохёогдодог[1].

Зарим нуур хоолойнууд (Юкатанай, Флоридын, Наветреннын, Солонгосой, Тайваниин, Бассов гэхэ мэтэ) хэмжээгээрээ бага далайнуудтай адлирхуу[2]. Дэлхэй дээрэ эгээл ута хэмжүүртэй нуур хоолой — Мозамбигай нуур хоолой, тэрэнэй утань 1 760 модон болоно[1]. Эгээл үргэн ба гүнзэгы гэжэ үнэлэгдэһэн — Дрейкын нуур хоолой, тэрэнэй үргэниинь 950 модон, гүнзэгынь — 5 840 метр[1].

Үүргэ ба удха

Далай, далайн булангууд болон уһанай бусад нюруунуудтай адляар Дэлхэйн далайда нуур хоолойнууд тусхай үүргэ дүүргэдэг. Тэдэ ехэ уһанай хүдэлөөндэ гол үүргэ дүүргэжэ, далайн уһанай холижо худхалдахада ба хоёр уһан сөөрэмэй хоорондо тэжээл бодосой хубаарилгада нүлөөлдэг. Өөрсөөр хэлэбэл, нуур хоолойнууд нютаг можын уларилда ба амитадай, ургамалай аймагуудай олон янзата байлгада горитой нүлөө үзүүлдэг[4].

Нуур хоолой хадаа далайн уужамые шэнжэлгэдэ сэнтэй орон зай байхаһаа гадуур, далайн амитадай аймаг болон далайнууд соо боложо байгаа геологиин ажаябасые шэнжэлхэ боломжо үгэдэг юм. Океанографиин онгосонууд ехэнхидээ нуур хоолойдо шэнжэлэл үнгэргэдэг[5].

Дэлхэйн худалдаа наймаанда ба ондо ондоо гүрэнүүдэй хоорондохи харилсаанда нуур хоолойнууд шухала үүргэ дүүргэдэг. Мүнөө үеын тээбэриин һужаада далайн тээбэри гол хэсэгынь мүн. Жэл бүри дэлхэй дээгүүр 100 млрд тонноһоо дээшэ элдэб янзын ашаан зөөгдэдэг, тэдэнэй табанай дүрбэн (4/5) хубинь имагтал далайгаар ябуулагдадаг. Уласхоорондын нуур хоолойнуудай газар зүйнь гол шухала далайн тээбэриин ниитэ хубаарида оролсодог — эдэ уһан замуудай ехэнхи хубинь Атлантикын далайда хабаатай, хоёрдохи һуури Номгон далай эзэлнэ[4]. Тиин, Арктикын хэдэн шухала нуур хоолойнуудые дамжан, Далайн хойто зам гарадаг: Карскын бүхөөг Вайгач ба Шэнэ Газар аралнуудай хоорондуур, Вайгач арал ба Югориин хахад аралай хоорондуур - Югориин шар, Вилькицкиин нуур хоолой Карскын далайе Лаптевуудай далайтай холбодог г.м.[6]

Гүрэнүүд хоорондын харилсаануудта нуур хоолойнуудай үүргэ баһал ехэ. Нуур хоолойнуудаар элдэб ондоо гүрэнүүдэй сэрэгэй онгосонуудай сүлөөтэйгөөр гаража байха арга боломжо, тэрэ тоодо уһан доогуур тамардаг онгосонуудай гаралга, дэлхэйн олон гүрэнүүдэй аюулгүй байдалай шухала урма зоригжол болоно бшуу[7].

Нуур хоолойнуудай ангилал

Дэлхэйн ехэ далайн бүхы нуур хоолойнуудые тэдэнэй али нэгэ ехэ далайн дэбисхэртэ байһаарнь, тэрэ уһан сөөрэмэй оршон зэргэлжэ байһан хуурай газарайнь түхэлөөр, эдэй засагта хамаатай үнэ удхаарнь, уласхоорондын тогтоһон байдалаар ангилжа болохоор юм.[8].

Далайн дэбисхэрэй нуур хоолойнууд

  • Нэгэ далайн дэбисхэртэ байһан нуур хоолойнууд (жэшээнь, Дарданеллын, Цугару нуур хоолойнууд)
  • Хоёр далайн уһанай сөөрэмүүдые холбоһон нуур хоолойнууд (жэшээнь, Берингын нуур хоолой, Дрейкын нуур хоолой, Торресэй нуур хоолой)[9][8].

Нуур хоолойнууд - эхэ газарай талаар

  • Эхэ газарай хоёр хубиие бэе бэеһээнь һалгааһан нуур хоолойнууд (жэшээнь, Скагеррак, Ормузай нуур хоолойнууд).
  • Эхэ газарһаа оршон байһан олтирог һалгааһан нуур хоолойнууд (жэшээнь, Па-де-Кале, Цусима (Солонгосой), Магелланай нуур хоолойнууд).
  • Хоёр олтирог хубааһан нуур хоолойнууд (жэшээнь, Бонифачо нуур хоолой, Сунда нуур хоолой).
  • Хоёр ондоо эхэ газарнуудые хубааһан нуур хоолойнууд (жэшээнь, Гибралтарай, Берингын, Баб-эль-Мандебын нуур хоолойнууд)[9][8].

Уласхоорондын хуули эрхын тогтоһон байдалаар

  • Уласхоорондын онгосоор тамаралгада хэрэглэгдэдэг, хуудам далайн гү, али эдэй засагай онсо бүһэлүүрэй хубинуудые холбоһон нуур хоолойнууд. Бүхы гүрэнүүдэй уһан онгосонууд болон ниидэдэг түхеэрэлгэнүүд Сингапурай, Баб-эль-Мандебын болон бусад нуур хоолойнуудые гаталан тамаржа гараха эрхэтэй.
  • Уласхоорондын онгосоор тамаралгада хэрэглэгдэдэг, хуудам далайн гү, али эдэй засагай онсо бүһэлүүрэй хубинуудые ба гүрэнүүдэй харьяата далай холбоһон нуур хоолойнууд (Хуан-де-Фука нуур хоолой, Канада болон Америкын холбоото штадууд). Иимэ нуур хоолойнуудые хари гүрэнэй онгосонууд амгалан тайбанаар гаталан тамаржа гараха эрхэтэй.
  • Уласхоорондын онгосоор тамаралгада хэрэглэгдэдэг нуур хоолойнууд. Иимэ нуур хоолойнуудые гаталан тамаржа гараха гурим дүүрэнээр гү, али зарим тэды хубяараа уласхоорондын конвенцинүүдээр (Босфор, Түүрэг Улас, нуур хоолойнуудай зэргэ зиндаа тухай Монтрёгой конвенци) тогтоогдодог юм[10][11].

Нуур хоолойнуудай уласхоорондын хуули эрхын гурим

1982 ондо Нэгэдэмэл Үндэһэтэнэй Эмхиин III хуралдаанай дүнгүүдээр Далайн эрхэ тухай ООН-ой уласхоорондын конвенци абтаһан байна. Тэрэ хадаа харьяата далай ба оршон тойронхи бүһэлүүр тухай конвенциие һэлгэбэ. Энэ баримта бэшэг 1994 ондо хүсэндөө орожо, 2020 оной байдалаар дэлхэйн 160 гаран гүрэнүүдтэ эсэслэн баталагдаһан байна[10][11].

Уласхоорондын онгосын тамаралгада хэрэглэгдэдэг нуур хоолойнууд хуудам далайн нэгэ хубиие гү, али эдэй засагай онсо бүһэлүүрые ба хуудам далайн ондоо хубиие гү, али эдэй засагай онсо бүһэлүүрые гарахадаа, бүхы онгосонууд юрэнхыдөө зуурандын пунктнууд дээгүүр гараха эрхэ хэрэглэдэг. Бусад ушарта Уласхоорондын онгосын тамаралгада хэрэглэгдэдэг нуур хоолойнуудые гарахадаа, амгалан тайбан гаралгын эрхэ хэрэглэгдэдэг[10].

Уласхоорондын бэшэ нуур хоолойнуудай хуули эрхын гурим эрье шадарай гүрэнэй хуулинуудаар ба журамуудаар тодорхойлогдодог бшуу[10]. Тамаран гаталжа гаралгань үни удаанай байдаг хэлсээнүүдээр гуримшуулагданхай уласхоорондын хэдэн нуур хоолой бии. Жэшээнь, Даниин нуур хоолойнууд («Зундын нуур хоолойнуудаар тамаран гараһан онгосонууд болон ашаанһаа татагдадаг татабари болюулга тухай 1857 оной трактат»), түүрэг нуур хоолойнууд («Босфорой ба Дарданеллын нуур хоолойнуудай гурим тухай Монтрёгой 1936 оной конвенци») , Магелланай нуур хоолой ("Аргентина ба Хитад хоёрой хоорондохи хилэ тухай 1881 оной хэлсээн"), Тиранай нуур хоолой ("Египет ба Израиль хоёрой хоорондын 1979 оной хэлсээн") болон бусад[12].

Мүн баһа харагты

Литература

Ажаглалта

  1. ↑ 1 2 3 4 Пролив // Большая советская энциклопедия в 30 т. / под ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М: Советская энциклопедия, 1969. — Т. 21. — С. 210.
  2. ↑ 1 2 3 Самойлов К. И. Морской словарь в 2 томах. — М-Л: Государственное военно-морское издательство НКВМФ СССР, 1941. — Т. 2. — С. 700—701. — 1047 с.
  3. ↑ Что в географии называют проливом? Определение, примеры и типы. Природа мира (26 март 2020). Дата обращения: 1 декабрь 2023.
  4. ↑ 1 2 Панов Б. Н. География водных путей // Конспект лекций для курсантов специальности "Судовождение" Керченский государственный морской технологический университет. — Керчь, 2021. — С. 20—23.
  5. ↑ Хасая Н. М. Международные проливы: регулирование, география, конфликты // Скиф : журнал. — 2021. — № 8 (60). — С. 85—88.
  6. ↑ Значение Северного морского пути для развития Арктической зоны России. Совет Федерации (14 ноябрь 2016). Дата обращения: 1 декабрь 2023.
  7. ↑ Васильева Н. В. Черноморские проливы – императив российской/советской внешней политики в Восточном Средиземноморье: мифы и геополитические реалии // Славяне и Россия : журнал. — 2017. — № 1. — С. 408—419.
  8. ↑ 1 2 3 Пролив это географический объект. ТОПоГИС (Топография. Картография. Геоинформационные системы (18 февраль 2023). Дата обращения: 1 декабрь 2023.
  9. ↑ 1 2 Горкин А. П. География: Современная иллюстрированная энциклопедия. — М: РОСМЭН, 2006. — 624 с. — ISBN 5353024435
  10. ↑ 1 2 3 4 Конвенция Организации Объединенных Наций по морскому праву //Часть III: Проливы, используемые для международного судоходства. Организация Объединённых Наций. Дата обращения: 1 декабрь 2023.
  11. ↑ 1 2 Владимир Васильев. Международные проливы. Морские вести России (4 сентябрь 2019). Дата обращения: 1 декабрь 2023.
  12. ↑ Анянова Е. С. Режим охраны мореплавания для проливов, используемых для международного судоходства // Вопросы российского и международного права : журнал. — 2016. — № 3. — С. 117—125.

Ссылкэнүүд

"https://bxr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Нуур_хоолой&oldid=347179" хуудаһанһаа абтаһан