Газар зүйн зүг шэгэй сэг

Экспертиза РАН

Проведена экспертиза
Российской академией наук

Подробнее

Экспертиза РАН

Проведена экспертиза
Российской академией наук

Подробнее

Перейти к материалам ОГЭ/ЕГЭ

РУВИКИ для ОГЭ/ЕГЭ

Читайте краткую версию статьи для подготовки к ОГЭ и ЕГЭ

    
Перейти

Перейти к материалам ОГЭ/ЕГЭ

РУВИКИ для ОГЭ/ЕГЭ

        Читайте краткую версию статьи для подготовки к ОГЭ и ЕГЭ

Перейти

Газар зүйн зүг шэгэй сэг  (ород хэлэн Географи́ческие координа́ты) — эгсэ шугамһаа хулжалга хараада абадаггүй байхада, геодезическэ ба астрономическа зүг шэгэй сэгүүд тухай согсологдоһон ойлгосо. Ондоогоор хэлэбэл, газар зүйн зүг шэгэй сэгүүдые тодорхойлходо, дэлхэй эрьелтын эллипсоид бэшэ, бүмбэгэ гэжэ абтадаг. Газар зүйн зүг шэгэй сэгүүд дэлхэйн гадаргууда гү, али үлүү үргэн газар зүйн бүрхөөлдэ сэгэй байрые тодорхойлдог. Газар зүйн зүг шэгэй сэгүүд бүмбэрсэгэй заршамаар баригдана. Иимэрхүү зүг шэгэй сэгүүд бусад гарагуудта, мүн тэнгэриин оршомдо хэрэглэгдэдэг.

Широта

Широта́ — экваторай хоёр тээшээ 0° - һаа 90° хүрэтэр тоолоһон зенидэй нютагай шэглэлэй ба экваторай хабтагайн хоорондохи φ булан. Бүмбэрсэгэй хойто хахадта, (хойто үргэригтэ) хэбтэһэн сэгүүдэй газар зүйн үргэниие һайн, бүмбэрсэгэй урда хахадта сэгүүдэй үргэн — муу гэжэ тоолодог заншалтай. Туйлнуудта дүтэ үргэригүүдые үндэр, экваторта дүтэ хүнүүдые набтар гэжэ хэлэдэг заншалтай.

Дэлхэйн хэлбэриин бүмбэһээ илгаатай ушарһаа сэгүүдэй газар зүйн үргэригынь тэдэнэй геоцентрическэ үргэригһээ, ондоогоор хэлэбэл Дэлхэйн түбһөө тус сэг руу шэглэһэн ба экваторай хабтагайн хоорондохи буланһаа нэгэ бага илгаатай.

Газарай үргэниие секстант гү, али гномон (сэхэ хэмжэлгэ) мэтын астрономиин зэмсэгүүдэй туһаар тодорхойлжо болоно, мүн GPS гү, али ГЛОНАСС (шууд бэшэ хэмжэлгэ) байгуулгануудые хэрэглэжэ болоно.

Ута богони

Ута богони — хоёр самсаалтай булан λ тус сэгые һэтэ гарадаг меридианай хабтагайн ба урга тооложо гаргадаг эхин тэг меридианай хабтагайн хоорондо. Тэг меридианһаа зүүн тээшээ 0° — һаа 180° хүрэтэр утые зүүн, баруун тээшээ баруун гэжэ нэрлэдэг. Зүүн утые һайн, баруун утые муу гэжэ тоолодог заншалтай.

Тэг меридианиие шэлэлгэ дура зоргоороо ба гансал хэлсээнһээ дулдыдана. Мүнөө тэг меридианай түлөө Лондоной зүүн-урда Зүгтэ Гринвичтэ (Лондон) обсерваториин хажууда үнгэрдэг Тулга меридиан абтаа. Тэг болгожо урид Парижай, Кадисай, Пулковой обсерваторинуудай меридианууд шэлэгдэдэг байгаа.

Богони утаһаа нютагай нарата саг дулдыдадаг.

Үндэр

Гурбан хэмжүүртэ орон зайн сэгэй һуури гүйсэд тодорхойлхын тула гурбадахи зүг шэгэй сэг — үндэр хэрэгтэй. Гарагай түб хүрэтэр зай географида хэрэглэгдэдэггүй: тэрэ гансал гарагай ехэ гүнзэгы можонуудые зураглахада гү, али харин замбуулинда тойродог зам тоолон гаргахада таатай.

Газар зүйн бүрхөөлэй дотор ехэбшэлэн далайн нюрууһаа үндэр ашаглагдадаг ба «тэгшэлэгдэһэн» гадаргуугай — геоид нюрууһаа тоосогдодог. Гурбан зүг шэгэй иимэ системэ ортогональна байжа, хэдэн тоололго хилбар болгодог. Далайн нюрууһаа дээшэ үндэрынь атмосфернэ даралтатай холбоотой хадаа үшөө зохид.

Газарай нюрууһаа (дээшээ гү, али гүн руу) зай газар зураглахын тула ходо хэрэглэгдэдэг, гэбэшье "бэшэ" зүг шэгэй сэг болодог.

Зүг шэгэй сэгүүдэй газар зүйн байгуулалта

Зүг шэгэй сэгүүдэй байгуулгын эхин болгожо, унаа тээбэриин хэрэгсэлэй олоной түб (ТС) шэлэгдэдэг.

Зураг. 1

Зүг шэгэй сэгүүдэй эхинэй инерциал системэһээ газар зүйн зүг шэгэй сэгтэ шэлжэн оролго (ондоогоор хэлэбэл,$O_{i}$ в үргэригэй ба ургын удхануудһаа уламжалан бэелүүлэгдэдэг. Зүг шэгэй сэгүүдэй газар зүйн байгуулалта түбэй зүг шэгэй сэгүүд $O_{g}$ инерциальна удхануудые абадаг (дэлхэйн бүмбэгэрхэн хэбээр тоолоходо):

$X_{og}=(R+h)\cos(\varphi )\cos(Ut+\lambda )$

$Y_{og}=(R+h)\cos(\varphi )\sin(Ut+\lambda )$

$Z_{og}=(R+h)\sin(\varphi )$,

где R — газарай радиус , U — газарай эрьелгын углуугай скорость, h — далайн нюрууһаа дээшэ үндэр, $\varphi$ — широта, $\lambda$ — ута, t — саг.

Зүг шэгэй сэгүүдэй байгуулгын голнуудай зүг шэг (Г. С. К.) схемээр шэлэгдэдэг:

Ось X (ондоо тэмдэг — гол E) — зүүн зүг руу шэглэһэн гол.

Ось Y (ондоо тэмдэг — гол N) — хойто зүг руу шэглэһэн гол.

Ось Z (ондоо тэмдэг — гол Up) — дээрэһээ доошоо шэглэһэн гол.

XYZ трехграннигай зүг шэг, газарай эрьелдэһэнһээ Ба т. С. хүдэлсэһөө боложо, саг үргэлжэ углуугай хурданаар һэлгэгдэдэг.

$\omega _{E}=-V_{N}/R$

$\omega _{N}=V_{E}/R+U\cos(\varphi )$

$\omega _{Up}={\frac {V_{E}}{R}}tg(\varphi )+U\sin(\varphi )$

эндэ R-газарай радиус, U — дэлхэйн эрьелтын булангай хурдан, $V_{N}$ — хойто зүг руу унаагай хэрэгсэлэй түргэн, $V_{E}$ — зүүн зүг руу, $\varphi$ — үргэн, $\lambda$ — урга.

Г.С. К. навигацида бодото дээрээ хэрэглэлгын гол дутагдал хадаа туйл дээрэ заха хизааргүй болотор дээшэлдэг үндэр үргэригүүдтэ энэ байгуулгын углуугай хурданай ехэ хэмжээнүүд болоно. Тиимэһээ Г.С. К. - гэй орондо ск-гай азимут соо хахад сүлөө хэрэглэгдэнэ.

Азимудта сүлөө болоһон зүг шэгэй сэгүүдэй байгуулга

Азимут хотодо сүлөө болоһон С. К. Г. С. К. түхэлтэй нэгэл тэгшэдхэлээр илгардаг:

$\omega _{Up}=U\sin(\varphi )$

Ёһо руунь, байгуулал баһа эхин һууритай, томьёото тодорхойлолтоор бэелүүлэгдэдэг:

$N=Y_{w}\cos(\varepsilon )+X_{w}\sin(\varepsilon )$

$E=-Y_{w}\sin(\varepsilon )+X_{w}\cos(\varepsilon )$

Бодото дээрээ бүхы тоосоонууд имагтал энэ байгуулгада хэгдэнэ, харин һүүлдэнь, гаралгын мэдээсэл үгэхын тула зүг шэгэй сэгүүдые ГСК болгон хубилгалга болоно.

Газар зүйн зүг шэгэй сэгүүдые бэшэлгын түхэлнүүд

Газар зүйн зүг шэгэй сэгүүдые бэшэхын тула ямаршье эллипсоид (гү, али геоид) хэрэглэгдэжэ болохо, зүгөөр ехэнхидээ WGS 84 ба Красовскиин Эллипсоид (Оросой Холбоото Уласай дэбисхэр дээрэ) хэрэглэгдэдэг.

Зүг шэгэй сэгүүд (үргэриг -90° - һаа +90° хүрэтэр, урга -180° - һаа +180° хүрэтэр) бэшэгдэжэ болохо:

• арбалһан бутархай түхэлтэй градусуудта (мүнөө үеын янза);
• арбалһан дробьтой градус, минутада;
• десятична дробьтой градус, минута, секунда соо (түүхын ёһоор тогтоһон бэшэлгын түхэл).

Арбалһан бутархай хубаагша сэг гү, али запятой боложо болохо. Зүг шэгэй һайн тэмдэгүүд (олонхи ушарта буулгагдадаг) « + » тэмдэгээр, үгы гэбэл үзэгүүдээр харуулагдадаг:

• «N» али «с. ш.» — хойто широта,
• «E» али «в. д.» — зүүн долгота.

Зүг шэгэй сэгүүдэй муу тэмдэгүүд « − » тэмдэгээр гү, али үзэгүүдээр харуулагдадаг:

• «S» али «ю. ш.» — урдахи широта,
• «W» али «з. д.» — баруун долгота.

Үзэгүүд урдууршье, хойношье байжа болохо. Зүг шэгэй сэгүүдые бэшэлгын ниитэ дүримүүд байдаггүй.

Бэдэрэлгын байгуулгануудай картанууд дээрэ хэлэнгүй үнгэрхэдэ, муу ургын ашада «−» тэмдэгтэй арбалһан дробьтой градуста зүг шэгэй сэгүүд харуулагдадаг. Google картанууд ба Яндекс картанууд дээрэ эхиндээ үргэригэй, удаань ургын (2012 оной октябрь болотор картанууд Дээрэ Яндекс һөөргэ гурим абтаһан байна: түрүүн ургын, удаань үргэригэй). Эдэ зүг шэгэй сэгүүд, жэшээнь, дура зоргоороо хэһэн сэгүүдһээ замуудые табихада харагдадаг. Бэдэрхэдэ, бусадшье түхэлнүүд танигдадаг.

Гэхэтэй хамта, градус, минута, секунда соо бэшэхэ анханай аргашье ходо хэрэглэгдэдэг. Мүнөө сагта зүг шэгэй сэгүүд олон аргануудай нэгээр бэшэгдэжэ гү, али хоёр гол (градусуудтай ба градусуудтай, минутануудтай ба секундануудтай)дабтагдажа болохо. Жэшээ болгон, «Оросой Холбоото Уласай Авто-харгынуудай тэг километр» тэмдэгэй зүг шэгэй сэгүүдые бэшэхэ янзанууд— 55°45′21″ с. ш. 37°37′04″ в. д.:

• 55,755831°, 37,617673° — градуснууд
• N55.755831°, E37.617673° — градуснууд (+ нэмэлтэ үзэгүүд)
• 55°45.35′N, 37°37.06′E — градуснууд ба минутанууд (+ нэмэлтэ үзэгүүд)
• 55°45′20.9916″N, 37°37′3.6228″E — градуснууд, минутанууд, ба секунднууд (+ нэмэлтэ үзэгүүд)

Хэрэгтэй һаань, түхэлнүүдые өөрөө тооложо болохо: 1° = 60' (минутануудта), 1' (минута) = 60" (секундануудта). Мүн тусхай сервисүүдые хэрэглэжэ болоно (хара. ссылкэнүүд).

Ажаглалтанууд