Шабаев Николай Чимитович

Шалгагдаһан статья

Шабаев Николай Чимитович
Ажаябуулгын янза	Сэдхүүлшэн, ирагуу найрагша
Зүг шэг	Уянгата шүлэг
Жанр	ирагуу найруулга
Шагналнууд	Оросой Холбоото Уласай, Буряад Уласай соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ, Монгол Уласай соёлой тэргүүн, Захааминай аймагай хүндэтэ эрхэтэн

Николай Чимитович Шабаев — Буряадай, Оросой Холбоото Уласай мэдээжэ сэдхүүлшэн, уран зохёолшо, ирагуу найрагша, Орос Уласай Уран зохёолшодой болон Сэдхүүлшэдэй холбоонуудай гэшүүн, Оросой Холбоото Уласай болон Буряад Уласай соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ.

Баян намтарай эхин

Николай Чимитов Шабаев 1949 ондо майн 4-дэ Загарайн (мүнөө Хориин) аймагай Дээдэ-Тайлса тосхондо түрэhэн юм. Нарай багадань Захааминай аймагай Сагаан Морин тосхоной малшад Чимит Улзеевич, Дулма Галсановна Шабаевтан үргэжэ абаа. Тиигэжэ Николай Сагаан-Морин тосхондо үндыhэн байна. Өөрынгөө намтарые хэдэхэн үгөөр харуулжа, иигэжэ бэшэһэн байдаг:

Холын тэрэ дүшөөд онуудай эгээл һүүлшын нэгэндэ,
Хонхо, нямняа, ургы сэсэгэй эреэлхэдэжэ задархада
Хонгор һайхан Хориин дайдада — Үдын эрьедэ түрөө һэм;
Хүбшэ, тайга Захааминда — Зэдын эрьедэ тэнжээ һэм…

Санагын дунда hургуулида аhан дуратайгаар физикэ, математика үзэдэг, тиигэжэ физик болохо эрмэлзэлтэй ябаhан Николай Шабаев физик болоогүй, гэбэшье айхабтар бэрхэ багша, уран шүлэгшэ Аюша Доноевай «гарта ороhон», анханhаа бага-сага бэшэжэ ябаhан Николай энэл багшынгаа найдал харюулжа, гуурhатай хуби заяагаа холбоhон байна.

…Донойн Жабай Аюшын
Золтой шабинь ябаа һэм…

гэжэ нэгэ шүлэг соогоо бэшэһэн байха юм. Удаань уран шүлэгшэ Булад Жанчиповтай танилсаад, бүхы наһаараа тон дүтэ харилсажа ябаа.

Ашаг үрэтэй ажал

Николай Шабаевдунда hургуулияа дүүргээд, нютагтаа киномеханигаар, Баян-Голой совхоздо зайн галай мэргэжэлтэнээр, трактористаар ажаллаа. Совхозой комсомолой эхин эмхиин секретарь болоод хүдэлжэ ябатараа, Шэтын зүблэлтэ-намай hургуулида эльгээгдэжэ, тэрэнээ 1974 ондо «Хүдөө ажахын экономист-эмхидхэлшэ» гэһэн мэргэжэлээр дүүргээд, Харсаагай совхозой захиралай орлогшоор, Сагаан-Мориной сомоной Зүблэлэй гүйсэдхэхы хорооной түрүүлэгшээр болон бусад тушаалнуудта ажаллаа. 1980 ондо Ленинград хотын профсоюзуудай Дээдэ hургуулида эльгээгдэжэ, 1984 ондо тэрэнээ дүүргэжэ бусаад, Санагын совхозой профкомой түрүүлэгшээр, Ёнгорбойн болон Санагын совхозуудай намай хорооной секретаряар хүдэлмэрилөө. 1987 онhоо «Буряад үнэн» сониной сурбалжалагшаар, Буряадай радиогой эрхилэгшээр, 1989 онhоо Буряадай телевидениин буряад хэлэн дээрэ гарадаг дамжуулгануудай редакцида хүдөө ажахын асуудалнуудаар дамжуулгануудай эрхилэгшээр, 1992 онhоо 2002 он болотор ахамад эрхилэгшээр, удаань Буряадай гүрэнэй Хоца Намсараевай нэрэмжэтэ академическэ драмын театрай уран зохёолой таhагые даагшаар, Буряад Уласай Соёлой яаманай мэдээсэлэй түбэй эрхилэгшээр хүдэлмэрилөө. Тиигэн шэнээр байгуулагдаһан Буряад ТВ телевиденидэ мүн лэ эрхилэгшээр уригдажа, ашаг үрэтэйгөөр ажаллһан байха юм. Шүлэгүүдынь Буряад Уласай сонин болон сэдхүүлнүүдтэ толилогдожо байдаг, «Зэмхэ сэсэгэй зэрэлгээн соо», «Уран дүшын угалзанууд» гэжэ согсолборинуудта оруулагданхай.

Хүн боложо тэнжэһэн нютагаа дулааханаар дурсан ябадаг Николай Шабаев иигэжэ уянгалһан байгша:

Уула хадын орьёл байса
Уужам hайхан баян талам,
Ургын гоёор надхан байгша
Угайм нютаг Сагаан-Морин.

Хабар сагай хүгжэм доро,
Холшор минии зүрхым татан,
Хүхын дуугаар жэргэн байнал
Хүхюу дуунайм Сагаан-Морин.

1987 онhоо хойшо «Буряад үнэн» сониндо Николай Шабаевай зураглалнууд, очеркнууд, замай тэмдэглэлнүүд, шүлэгүүд, дуунуудай үгэнүүд, богони рассказууд болон бусад мэдээсэлнүүд саг үргэлжэ гаража байдаг зандаа.

Дуун минии зурхэн соо

Николай Шабаев Уласхоорондын фестивальнуудые, тиихэдэ бүхы дэлхэйн буряадуудай ехэ уулзалга — «Алтаргана» нааданай сценариин автор болодог юм. Жэшээнь, Засагай газарай үнгэргэдэг Сагаалганай hайндэрнүүд, үндэр айлшадые Буряад орондо угтамжанууд, Буряад хэлэнэй заншалта үдэрнүүд, Буряадаймнай түүхэдэ нэрэеэ мүнхэлhэн уран бэлигтэнэй ойн баярнууд, концерт-нааданууд болон бусад хэмжээ ябуулгануудые зохёон бутээлсэдэг.

Композиторнууд Анатолий Андреев, Юрий Ирдынеев, Пурбо Дамиранов, Владимир Дамбаев, Владлен Пантаев, Бадамгарав Наранбаатар, Лариса Санжиева, Нар-Оюу Наранбаатар болон бусад, тэрэ тоодо — залуушье хүгжэм зохёогшод Николай Шабаевай үгэнүүд дээрэ дуунуудые зохёодог болоhоор үнинэй. Тэдэнь арад зон соо таранхай. Мэдээжэ дуушад Дугаржап Дашиев, Аюша Данзанов, Клим Миткинов, Наталья Сультимова гэгшэд хангюурдадаг һэн. Мүнөөшье Доржо Сультимов, Батор Будаев, Дамба Занданов, Максим Раднаев, Баир Базаров, Чингис Раднаев, Хажидма Аюржанаева, Билигма Ринчинова, Татьяна Шойдагбаева, Дарима Дугданова, Суранзан Жаргалова, Сэсэгма Сандипова, Доржо Шагдуров болон бусад дуушад гүйсэдхэдэг. Энээнһээ гадуур Николай Шабаевай шүлэгүүд дээрэ зохёогдоһон дуунуудые буряад драмын театрай зүжэгшэд, тиихэдэ хүдөө нютагай арадай уран бэлигтэн олоороо дуулажа байдаг юм. Николай Шабаевай тэнжэhэн, үндыhэн, тайгын гүн соо оршодог, Захаамин хангайгаа магтажа бэшэһэн шүлэгынь Захааминай аймагай һүлдэ дуун болонхой. Ирагуу найрагша Николай Шабаевай газар нютагаа, Буряад ороноо, Буряадайнгаа олон тоото бусад нютагуудые магтаhан, hүр hүлдыень үргэhэн гүнзэгы удхатай шүлэг, дуунуудынь бусадһаа илгардаг.

Алтан гуурһан

1. «Сагаан морин» Н. Шабаев. — Улан-Удэ: НоваПринт, 2017 он. — 296 н.: — 500 экз.
2. «Энхэрэл» Н. Шабаев. — Закаменская типография, 1994 он. — 84 н.: — 2000 экз.
3. «Гайхалтай һайхан нютагни» = (Прекрасная моя Родина) Н. Шабаев. — Улаан-Үдэ : НоваПринт, 2022. — 207 н.
4. «Далан хальhан» = (Жимолость: очерк) Н. Шабаев; — Улаан-Удэ: Бэлиг, 2010. — 39 н
5. «Дуунай сууряан дэлгэрэг дуулим үргэн Буряадаар…» = (Пусть льется песня по просторам Бурятии родной…) Н. Шабаев; — Улаан-Удэ : Бэлиг, 2009. — 160 н.
6. «Сагаан сэдьхэл : хөөрөөнүүд, очеркнууд, зураглал» = (Светлая душа : рассказы, очерки) Н. Шабаев; — Улаан-Үдэ : Бэлиг, 2020. — 75 н.

Ажаглалта